सुविधा बढे, गाउँ रित्तिए: अर्घाखाँचीमा ७ हजार हेक्टरभन्दा बढी जमिन बाँझो

काठमाडौं । एक समय नुन–तेल किन्न बुटवलसम्म ढाकर बोकेर पुग्नुपर्ने अर्घाखाँचीका गाउँमा आज सडक, बिजुली, इन्टरनेट, खानेपानी र स्वास्थ्य सेवाको पहुँच पुगेको छ। गाउँमै एम्बुलेन्स पुग्ने अवस्था बनेको छ, स्मार्टफोन र भिडियो कलले संसारलाई नजिक बनाइदिएको छ। तर विडम्बना, विकासका यी सुविधाबीच अर्घाखाँचीका गाउँहरू भने दिनप्रतिदिन रित्तिँदै गएका छन्।

तीव्र बसाइँसराइका कारण जिल्लाका हजारौं रोपनी खेतीयोग्य जमिन बाँझो बन्दै गएका छन्। कृषि विकास कार्यालयका अनुसार पछिल्लो दशकमा मात्रै अर्घाखाँचीमा ७ हजार ३६२ हेक्टर खेतीयोग्य जमिन खेतीविहीन बनेको छ। ३० वर्षअघि ४५ हजार ७१२ हेक्टरमा खेती हुने जिल्लामा अहिले जम्मा २१ हजार २४७ हेक्टरमा मात्र खेती भइरहेको छ।

शीतगंगा नगरपालिका र सन्धिखर्क नगरपालिकाका दर्जनौं बस्ती अहिले खाली भइसकेका छन्। कुनै बेला ४५ देखि ५० घरधुरीले भरिएका गाउँमा अहिले मानिसभन्दा खर र बनमारा बढी देखिन थालेका छन्। शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र सहज जीवनको खोजीमा अधिकांश परिवार तराई र शहरतर्फ बसाइँ सरेका छन्।

बसाइँसराइको असर शिक्षामा पनि देखिएको छ। एक समय ५५० विद्यार्थी अध्ययन गर्ने विद्यालयमा अहिले विद्यार्थी संख्या २०० मा झरेको छ। गाउँ खाली भएसँगै विद्यालय, कृषि र स्थानीय अर्थतन्त्र सबै प्रभावित बन्दै गएका छन्।

सरकारी तथ्यांकअनुसार पछिल्लो पाँच वर्षमा मात्रै अर्घाखाँचीबाट ५ हजार ८२ परिवार बसाइँ सरेका छन्। औसत परिवार आकारका आधारमा हेर्दा झण्डै २५ हजार मानिसले जिल्ला छाडेका छन्। २०६८ र २०७८ को जनगणना तुलना गर्दा जिल्लाको जनसंख्या २० हजारभन्दा बढीले घटेको छ।

कृषि ज्ञान केन्द्रका प्रमुख बुद्धिराज घिमिरेका अनुसार आधुनिक प्रविधि र उन्नत बिउका कारण उत्पादनमा तत्काल समस्या नदेखिए पनि खेतीयोग्य जमिन घट्दै जानु दीर्घकालीन खाद्य सुरक्षाका लागि चिन्ताको विषय हो। उत्पादनभन्दा पनि खेती हुने क्षेत्रफल घट्नु भविष्यका लागि खतराको संकेत भएको उनको भनाइ छ।

स्थानीय जनप्रतिनिधि र सरोकारवालाहरूका अनुसार सडक र भवन निर्माण मात्र विकासको मापन हुन सक्दैन। गाउँमै रोजगारी, उद्यमशीलता र आयआर्जनका अवसर सिर्जना नगरेसम्म बसाइँसराइ रोक्न कठिन हुने उनीहरूको निष्कर्ष छ।

अर्घाखाँचीमा धार्मिक तथा प्राकृतिक पर्यटन, कृषि–आधारित उद्योग, अर्गानिक उत्पादन र एग्रो–टुरिजमको पर्याप्त सम्भावना रहेको बताइन्छ। यस्ता क्षेत्रलाई योजनाबद्ध रूपमा विकास गर्न सके युवालाई गाउँमै रोक्न सकिने विश्वास स्थानीय तहको छ।

विकासका पूर्वाधार पुगे पनि जनशक्ति बाहिरिँदै जानु अर्घाखाँचीका लागि अहिलेको सबैभन्दा ठूलो चुनौती बनेको छ। यदि रोजगारी, कृषि सुरक्षा र बजार व्यवस्थापनका समस्या समाधान हुन सकेनन् भने गाउँ रित्तिने र जमिन बाँझिने क्रम अझ तीव्र हुने देखिन्छ।