जीवनशैली, विषादी र व्यवस्थापकीय कमजोरी मुख्य कारण बढ्दैछ नेपालमा क्यान्सर

काठमाडौँ । नेपालमा क्यान्सरका बिरामीको संख्या बढ्दै गएको विषयले स्वास्थ्य विशेषज्ञहरू र आम जनतालाई चिन्तित बनाएको छ। रक्त तथा क्यान्सर रोग विशेषज्ञ डा. अजयकुमार झाको विश्लेषण अनुसार, केवल परीक्षण र अस्पताल सुविधा बढे भन्ने कारणले मात्र क्यान्सरको संख्या देखिएको होइन, रोग वास्तविक रूपमा बढ्दै गएको छ।

डा. झाको भनाइ अनुसार, पहिले जीवनशैली पूर्ण रूपमा प्राकृतिक र सक्रिय थियो। मान्छेहरू बिहान छिटो उठ्थे, खेतबारीमा काम गर्थे, प्राकृतिक घाम र हावामा रहन्थे। तर अहिले कृषिमा अत्यधिक रासायनिक मल, कीटनाशक र विषादीको प्रयोग, भौतिक गतिविधिमा कमी, मोटोपन, वायु प्रदूषण र अस्वस्थ जीवनशैलीले दीर्घरोगको जोखिम बढाएको छ।

“दीर्घ रोगहरू एकैचोटी सर्ने रोग होइनन्; वर्षौँसम्म शरीरमा विषाक्त पदार्थ जम्मा हुँदा उत्पन्न हुन्छन्,” उनले भने।

शहर मात्र होइन, गाउँ पनि जोखिममा

क्यान्सर केवल शहरमा मात्र देखिन्छ भन्ने धारणा गलत हो। विषादीयुक्त तरकारी र फसल उत्पादन शहर र गाउँ दुवैमा पुग्ने भएकाले दुवै स्थानमा जोखिम बराबर छ। ग्रामीण क्षेत्रमा ब्लड क्यान्सर र अन्य प्रकारका क्यान्सर बढेको डा. झासँगको अनुभव छ।

उपचारको पहुँच र क्षमता सीमित

नेपालमा क्यान्सरको उपचार सम्भव भए पनि दक्ष जनशक्ति कम, अत्याधुनिक उपकरण सीमित, र बहुविशेषतायुक्त टिमहरू शहरी क्षेत्रमा मात्र केन्द्रित छन्। अधिकांश बिरामी स्टेज ३–४ मा आउँदा उपचार जटिल बन्छ। सरकारी अस्पतालमा डायग्नोसिस महिनौँसम्म ढिला हुने, अनावश्यक परीक्षण बढ्ने कारणले बिरामीहरू उपचारका लागि भारत जाने प्रचलन बढेको छ।

निवारक कदम आवश्यक

डा. झा सरकारले रोकथाममा ध्यान दिनुपर्ने जोड दिन्छन् । उनका मुख्य सुझावहरू यसप्रकार छन्:

• जैविक खेती प्रोत्साहन, विषादी नियन्त्रण, खाद्य गुणस्तर निगरानी।
• सुर्तीजन्य पदार्थ र मदिरामा कडा नियमन।
• गाउँ–शहरी क्षेत्र दुवैमा पार्क, हिडाइ ट्र्याक, खेल मैदान र शारीरिक व्यायामको पूर्वाधार।
• स्वास्थ्य शिक्षा र स्कुलदेखि नै व्यायाम अनिवार्य।
• गाउँ–केन्द्रीय अस्पतालसम्म बलियो रेफरल प्रणाली र डिजिटल प्लेटफर्म।
• प्रारम्भिक स्क्रिनिङ क्याम्प र सचेतना कार्यक्रम।

खाना शुद्ध बनाउने, जीवनशैली सक्रिय बनाउने र वातावरण जोगाउने तीनै उपाय अपनाएमा ७०–८० प्रतिशत दीर्घ रोग कम गर्न सकिन्छ। रोकथाम व्यक्तिगत, सामाजिक र सरकारी तहको साझा जिम्मेवारी रहेकाे डा. झाको निष्कर्ष छ ।