संयुक्त राष्ट्रसङ्घ ८० वर्षमा पुग्दै : नयाँ संशयको आँधीको सामना गर्दै

संयुक्त राष्ट्रसङ्घ । आफ्नो प्रभाव बदनाम भएको र बजेट चकनाचुर भएको अवस्थामा संयुक्त राष्ट्रसङ्घले आफ्नो ८०औँ वार्षिकोत्सव मनाउँदै गर्दा आलोचनाको आँधीको सामना गरिरहेको छ । साथै यसले ध्रुवीकृत तथा द्वन्द्वग्रस्त संसारलाई यो पहिले भन्दा बढी महत्त्वपूर्ण छ भनी विश्वस्त पार्ने प्रयास गरिरहेको छ ।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घका एक सय ९३ सदस्य राष्ट्रले बिहीबार सङ्गठनको आधारभूत सन्धि, संयुक्त राष्ट्रसङ्घ बडापत्रमा सन् १९४५ जुन २६ मा सान फ्रान्सिस्कोमा हस्ताक्षर भएको दिन मनाउनेछन् । अनुमोदनपछि संयुक्त राष्ट्रसङ्घ अक्टोबर २४ मा अस्तित्वमा आयो ।

यो वार्षिकोत्सव त्यस समयमा आएको छ जतिबेला विश्व निकायले बहुआयामिक सङ्कटको सामना गरिरहेको छ र यसको भविष्यका बारेमा प्रश्नहरू खडा गरेको छ । “शीतयुद्धको अन्त्य भएदेखि हामीले रुवान्डाको नरसंहारदेखि इराक युद्धसम्मका मामिलाहरूमा सङ्गठनको सङ्घर्ष देखेका छौँ”, इन्टरनेसनल क्राइसिस ग्रुपका विश्लेषक रिचर्ड गोवानले भने, “जब प्रत्येक ठुलो सङ्कट आउँछ, टिप्पणीकारहरूले संयुक्त राष्ट्रसङ्घ समाप्त भएको घोषणा गर्छन् । तर अझै पनि यो जीवित छ ।”

युक्रेन र गाजामा भएका प्रमुख द्वन्द्वहरूमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घ सुरक्षा परिषद्को कार्य गर्न असफल भएकामा ‘गहिरो निराश’ भएका धेरै देशलाई औँल्याउँदै उनले स्वीकार गरे, “यसो भने यो विशेष गरी नराम्रो क्षण हो ।” त्यो निष्क्रियता मुख्यतया परिषद्का पाँच स्थायी सदस्यहरू–बेलायत, चीन, फ्रान्स, रुस र संयुक्त राज्य अमेरिकाको भिटो शक्तिको कारण हो । उनीहरूका प्रतिस्पर्धी स्वार्थहरू छन् ।

“समग्रमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घ प्रणालीको विश्वसनीयताको सङ्कट छ र सङ्गठनका सदस्यहरूसँग यसलाई बचाउनका लागि स्रोत वा राजनीतिक ऊर्जा छ कि छैन भन्ने स्पष्ट छैन”, गोवानले भने ।
फ्रान्सेली अन्तर्राष्ट्रिय र रणनीतिक मामिला संस्थानका अनुसन्धान सहयोगी रोमुआल्ड सिओराका लागि विश्वसनीयताको मुद्दाले विश्व मञ्चमा पहिले नै न्यून राजनीतिक प्रभाव भएको सङ्गठनको वस्तुतः लोप मात्र गर्न सक्छ ।

“संयुक्त राष्ट्रको १००औँ वार्षिकोत्सवसम्म पनि यसको अस्तित्व समाप्त हुनेछ भन्ने कुरामा म निश्चित छैन”, सियोराले भने, “म बिस्तारै लोप हुँदै गएको देख्छु र राष्ट्रसङ्घ केही हदसम्म भूत जस्तो बन्नेछ, जस्तै यी पुराना संस्थाहरू जसको नाम हामीले बिर्सेका छौँ ।” तर विशेषज्ञहरूका अनुसार संयुक्त राष्ट्रसङ्घलाई कडा सुधारहरू लागू गर्न अत्यावश्यक छ, यसका सबै समस्याहरू भित्रबाट आएका होइनन् र यो आफ्ना विभाजित सदस्यताका लागि सजिलो बलिको बोका बनेको छ ।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घ बिना ‘अझ खराब’

वासिङ्टनस्थित एटलान्टिक काउन्सिल थिङ्क ट्याङ्कका गिसोउ नियाले ‘शक्तिको दृष्टिकोण सही छ । यही कुराले जरा गाडिरहेको छ र यसले हामीलाई दोस्रो विश्वयुद्धको अन्त्यमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको स्थापनामा नेतृत्व गर्ने आदर्शहरूबाट अझ टाढा लैजान्छ’ भन्ने कुराले आफूलाई डर लागेको बताए ।

मानवअधिकार वकिल नियाले पर्याप्त मानिसहरू ‘संयुक्त राष्ट्रसङ्घलाई जीवित राख्ने’ आदर्श र मूल्यहरूको सेटमा प्रतिबद्ध रहनेछन् भन्ने आशा गरे तर विशेष गरी अमेरिकी सहयोगी इजरायलबाट अझै पनि ती मूल्यहरूको निरन्तर प्रश्नको बारेमा चिन्तित रहेको बताए ।

“संयुक्त राष्ट्रसङ्घ या त यहुदी विरोधी छ वा संयुक्त राष्ट्रसङ्घ कोषको बर्बादी हो वा संयुक्त राष्ट्रसङ्घले तानाशाहहरूलाई समर्थन गरिरहेको छ भनेर केही धेरै चर्को आवाजहरूले वास्तवमा प्रभाव पार्छ”, नियाले भने । “सन् १९४५ पछि जारी द्वन्द्वको सबैभन्दा ठूलो सङ्ख्याले ध्वस्त भएको र प्रमुख मानवीय सङ्कटहरूद्वारा ध्वस्त पारेको संसारमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको यसभन्दा बढी आवश्यकता कहिल्यै थिएन”, महासचिव एन्टोनियो गुटेरेसले हालै भने, “हाम्रा मूल्यमान्यता कहिल्यै यति सान्दर्भिक भएका छैनन् र आवश्यकताहरू कहिल्यै ठूला भएका छैनन् ।”

तथापि दाताहरू विशेष गरी अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको नेतृत्वमा संयुक्त राज्य अमेरिका पछि हट्दा कोषको अभाव बढेको छ । वित्तीय बाधाहरूलाई ध्यानमा राख्दै गुटेरेसले सञ्चालनलाई सुव्यवस्थित बनाउनका लागि युएन ८० पहल सुरु गरे । ती परिवर्तनहरूमा हजारौँ पद कटौती हुन सक्छन् ।

गोवानका लागि संयुक्त राष्ट्रसङ्घ एउटा धेरै ठूलो सङ्गठन हो र निस्सन्देह यो विभिन्न प्रकारका ब्युरोक्रेटिक समस्याहरूबाट ग्रस्त छ, जसरी लगभग सबै ठूला सङ्गठनहरूले गर्छन् । त्यसैले निस्सन्देह यो छानबिन र आलोचनाको हकदार छ । तर उनले भने, “मलाई लाग्छ कि हामी हाम्रो सेवामा यो प्रणाली भएकामा अलि धेरै नै अभ्यस्त भएका छौँ र यसका कमजोरीहरूका बारेमा गुनासो गर्न धेरै समय बिताउने र यसका सफलताहरूलाई स्वीकार गर्न पर्याप्त समय नदिने प्रवृत्ति छ ।”

संयुक्त राष्ट्रसङ्घ एउटा यस्तो स्थान बनेको छ जहाँ कट्टर प्रतिद्वन्द्वी र शत्रुहरू अझै पनि एउटै टेबुलमा बसेर गुनासो व्यक्त गर्न सक्छन् र जहाँ सबैभन्दा सानो सदस्य राष्ट्रले आफ्नो आवाज सुनाउन सक्छ । गत वर्ष एक सय २० देशका १० करोडभन्दा बढी मानिसलाई आवश्यक आपूर्ति पुर्‍याउने विश्व खाद्य कार्यक्रमदेखि लिएर द्वन्द्व क्षेत्रमा रहेका नागरिकहरूको सुरक्षा गर्ने हजारौँ शान्तिरक्षकसम्मका लागि पनि संयुक्त राष्ट्रसङ्घले स्थलगत रूपमा महत्त्वपूर्ण काम गर्दछ । 

“संयुक्त राष्ट्रसङ्घ एउटा उत्कृष्ट औजार थियो”, सियोराले भने, “स्पष्ट रूपमा यदि यो एक दिनबाट अर्को दिनमा गायब भयो भने यो अझ खराब हुनेछ ।”