‘धानमा आत्मनिर्भर’को नारा, बिउमा भारत–चीनकै भर

काठमाडौं । सरकारले २३औँ राष्ट्रिय धान दिवस यस वर्ष ‘जलवायुमैत्री प्रविधि, धानमा आत्मनिर्भरता र समृद्धि’ भन्ने नारासहित मनाइरहेको छ। तर, यही आत्मनिर्भरताको नाराबीच नेपाली किसानले प्रयोग गर्ने धानको बिउ भने अझै विदेशी बजारकै भरमा रहेको तथ्यांकले देखाएको छ।

भन्सार विभागका अनुसार चालु आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को पहिलो ११ महिनामा मात्रै नेपालले १ अर्ब २९ करोड ९४ लाख रुपैयाँ बराबरको २ हजार ९ सय ९३ टन धानको बिउ आयात गरेको छ। गत वर्षको सोही अवधिको तुलनामा आयात मूल्य ११.४२ प्रतिशतले बढेको हो। एक वर्षमै बिउ आयातमा १३ करोड ३१ लाख रुपैयाँ थपिएको छ।

सबैभन्दा धेरै बिउ भारतबाट आयात भएको छ। ११ महिनामा भारतबाट मात्रै १ अर्ब १४ करोड २५ लाख रुपैयाँ बराबरको २ हजार ६ सय ६९ टन बिउ नेपाल भित्रिएको छ। चीनबाट १५ करोड ६७ लाख रुपैयाँ बराबरको ३ सय २४ टन बिउ आयात भएको छ। यसरी नेपालले आयात गर्ने धानको बिउमध्ये ९९ प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा भारत र चीनकै छ।

सरकारले धानको बिउ उत्पादनमा आत्मनिर्भर उन्मुख भएको दाबी गरे पनि किसानको रोजाइमा पर्ने हाइब्रिड (वर्णशंकर) बिउ पर्याप्त मात्रामा स्वदेशमै उत्पादन हुन नसक्दा विदेशी बिउको निर्भरता घट्न सकेको छैन।

राष्ट्रिय धानबाली अनुसन्धान कार्यक्रमका संयोजक डा. माथुर यादवका अनुसार नेपाललाई वार्षिक करिब ७१ हजार टन धानको बिउ आवश्यक पर्छ भने आन्तरिक उत्पादन ७० देखि ७८ हजार टनसम्म हुने गरेको छ। तर त्यो तथ्यांकले देखाएजस्तो आत्मनिर्भरता व्यवहारमा देखिँदैन।

उनका अनुसार नेपालमा प्रयोग हुने बिउमध्ये करिब ७७ प्रतिशत अनौपचारिक प्रणालीबाट चल्ने गरेको छ। अर्थात् किसानले आफ्नै बिउ राख्ने वा एकअर्कासँग साटासाट गरेर प्रयोग गर्छन्। प्रमाणित तथा औपचारिक बिउको हिस्सा भने जम्मा २३ प्रतिशत मात्रै छ। आयात हुने बिउमध्ये अधिकांश हाइब्रिड भएकाले विदेशी बजारको भर पर्नुपरेको उनले बताए।

नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद् (नार्क)ले हालसम्म १५० भन्दा बढी उन्नत धानका जात विकास गरिसकेको भए पनि किसानको बढी रोजाइमा पर्ने स्वदेशी हाइब्रिड धान भने जम्मा दुई जात मात्रै छन्। यही कारण विदेशी कम्पनीका हाइब्रिड बिउले नेपाली बजारमा प्रभुत्व जमाइरहेका छन्।

बिउ बिजन गुणस्तर नियन्त्रण केन्द्रका वरिष्ठ बाली विकास अधिकृत डा. प्रकाश आचार्यका अनुसार स्वदेशी हाइब्रिड बिउको उत्पादन बढाउन नसक्दा किसान विदेशी बिउ प्रयोग गर्न बाध्य भएका हुन्। उनका अनुसार खुमल, हर्दिनाथ, सावित्रीजस्ता उन्नत जात नेपालमै उत्पादन भइरहेका छन्, तर हाइब्रिड बिउको विकल्प अझै कमजोर छ।

उता, नार्कले पनि आफ्नो उत्पादन क्षमता पर्याप्त नभएको स्वीकार गरेको छ। नार्कका प्रवक्ता डा. भानुभक्त पोखरेलका अनुसार देशभर आवश्यक पर्ने बिउको तुलनामा नार्कले वार्षिक करिब २ सय टन मात्रै स्रोत बिउ उत्पादन गर्न सक्छ। त्यसलाई निजी कम्पनी र किसानमार्फत वृद्धि गरिए पनि मागअनुसार पर्याप्त हुँदैन।

खुला सीमाका कारण किसानले भारतबाट आफैं बोकेर ल्याउने बिउको कुनै आधिकारिक अभिलेखसमेत नहुने सरकारी अधिकारीहरू बताउँछन्। यसले वास्तविक निर्भरता सरकारी तथ्यांकभन्दा अझ बढी हुन सक्ने संकेत गर्छ।

पछिल्ला वर्षहरूको तथ्यांक हेर्दा पनि नेपालले बर्सेनि ठूलो रकम खर्चेर धानको बिउ आयात गर्दै आएको छ। गत आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा १ अर्ब १६ करोड रुपैयाँ, २०८०/८१ मा ८८ करोड रुपैयाँ, २०७९/८० मा ७५ करोड रुपैयाँ र २०७८/७९ मा ८७ करोड रुपैयाँ बराबरको बिउ आयात गरिएको थियो। आर्थिक वर्ष २०७७/७८ मा भने नेपालले २ अर्ब १७ करोड रुपैयाँ खर्चेर ४५ हजार टनभन्दा बढी धानको बिउ आयात गरेको थियो।

यसरी सरकारले धानमा आत्मनिर्भरताको नारा दोहोर्याइरहे पनि किसानले प्रयोग गर्ने बिउमा विदेशी निर्भरता कायमै छ। कृषि विज्ञहरूका अनुसार आत्मनिर्भरता भाषणबाट होइन, स्वदेशी हाइब्रिड अनुसन्धान, उत्पादन र वितरण प्रणालीमा लगानी बढेपछि मात्रै सम्भव हुनेछ।