बाँधबिनै बिजुली: कर्णालीमा ‘हाइड्रोकाइनेटिक’ प्रविधिको ऐतिहासिक परीक्षण

काठमाडौँ । नेपालमा जलविद्युत उत्पादन भन्नासाथ ठूला बाँध, सुरुङ र उचाइबाट पानी खसाल्ने परम्परागत मोडेल सम्झिन्छौँ। तर, अब यो धारणा बदलिने संकेत देखिएको छ।

देशकै सबैभन्दा लामो नदी कर्णालीमा बिना बाँध, बिना सुरुङ—सिधै बगिरहेको पानीको गतिबाट बिजुली निकाल्ने ‘हाइड्रोकाइनेटिक’ प्रविधिको पहिलोपटक परीक्षण भइरहेको छ।

सुदूरपश्चिमको कैलाली र कर्णाली प्रदेशको सुर्खेत सिमानामा पर्ने कर्णाली नदी किनारमा हाल १ सय किलोवाट क्षमताको यो परियोजना जडानको अन्तिम चरणमा पुगेको छ।

यो प्रविधिको विशेषता के हो भने यसमा न नदी थुन्नुपर्छ, न पानी मोड्नुपर्छ। नदीको स्वाभाविक बहावले नै पानीमुनि राखिएको टर्बाइन घुमाउँछ, जसबाट बिजुली उत्पादन हुन्छ।

मेघा हाइड्रो एण्ड इन्जिनियरिङका इन्चार्ज अम्बिकाप्रसाद बस्यालका अनुसार, “नदीको प्राकृतिक बहावमा कुनै हस्तक्षेप हुँदैन। जति तीव्र बहाव, उति धेरै ऊर्जा उत्पादन सम्भव हुन्छ।”

बुटवलमा बने, कर्णालीमा जडान

परियोजनाका लागि आवश्यक डुंगाजस्ता दुई ठूला संरचना रुपन्देहीको बुटवलमा निर्माण गरिएको हो। ती संरचना ट्रकमार्फत कैलालीको मोहन्याल गाउँपालिका–७, साँझ बसेरी पुर्‍याइएको छ।

हाल प्राविधिक टोलीले नदीको बगरमा टर्बाइन जडान र संरचना संयोजनको काम तीव्र गतिमा गरिरहेको छ।

बाढीमा पनि सुरक्षित

वर्षायाममा आउने भीषण बाढीले असर पार्ने चिन्ता स्वाभाविक भए पनि, प्राविधिकहरू ढुक्क छन्। यो संरचना तैरिने (floating) डिजाइन मा आधारित छ—पानी बढ्दा माथि उठ्ने र घट्दा तल झर्ने।

बलियो साङ्ला र जमिनमा गाडिएका पिलरमार्फत यसलाई स्थिर बनाइने भएकाले बाढीले बगाउने जोखिम न्यून हुने बताइएको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य

यो परियोजनामा बेलायत सरकारको ‘इन्नोभेट यूके’ को लगानी छ। बेलायती कम्पनी एकलस इनर्जी ले प्राविधिक डिजाइन दिएको छ भने नेपालतर्फबाट मेघा हाइड्रो ले निर्माण र जडानको जिम्मा लिएको छ।

दुर्गम गाउँका लागि सम्भावना

नेपालका धेरै दुर्गम बस्तीहरू अझै पनि राष्ट्रिय प्रसारण लाइनबाट टाढा छन्। त्यस्ता क्षेत्रमा यो प्रविधि प्रभावकारी विकल्प बन्न सक्ने देखिएको छ।

बस्याल भन्छन्, “यदि परीक्षण सफल भयो भने ठूला नदीहरूमा साना–साना ग्रिड बनाएर स्थानीय रूपमा विद्युत आपूर्ति गर्न सकिन्छ।”

ऊर्जा क्षेत्रमा नयाँ दिशा

नेपालमा जलविद्युत सम्भावनाको चर्चा प्रायः ठूला आयोजना र वैदेशिक ऋणमै केन्द्रित हुने गरेको छ। तर कर्णालीमा भइरहेको यो परीक्षणले कम लागत, वातावरणमैत्री र छिटो निर्माण हुने ऊर्जा मोडेल को ढोका खोल्न सक्छ।

यसले विद्युत उत्पादन मात्र होइन, स्वदेशी इन्जिनियरिङ क्षमता विकासमा समेत महत्वपूर्ण योगदान दिने अपेक्षा गरिएको छ।