अमेरिकी राष्ट्रपति निर्वाचनमा इलेक्टोरल कलेज के हो ?

काठमाडौं । अमेरिकामा राष्ट्रपति निर्वाचन जारी रहेको छ । अमेरिकी नागरिकहरूले अप्रत्यक्ष रूपमा राष्ट्रपति र संसदका सदस्यहरू (कांग्रेस) चयन गर्न मतदानमा भाग लिइरहेका छन् ।

अमेरिकी जनताले राष्ट्रपति र उपराष्ट्रपति कसलाई चाहन्छन् भनेर प्रत्यक्ष रूपमा मतदान गर्दैनन् । बरु तिनीहरूले समूहका सदस्यहरूलाई मतदान गर्छन्, इलेक्टोरल कलेज । इलेक्टोरल कलेजको आधारमा राष्ट्रपति र उपराष्ट्रपति निर्वाचित हुने गर्दछन । इलेक्टोरल कलेज भनेको कम मत प्राप्त गर्ने उम्मेदवारले पनि चुनाव जित्न सक्ने प्रणाली हो । 

अमेरिकी इतिहासमा जनताले दिएको ‘पपुलर भोट’ बिना नै राष्ट्रपतिको चुनाव जितेका पाँच जना राष्ट्रपति छन् । त्यसो गर्ने सबैभन्दा पछिल्लो राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प हुन् । २०१६ मा पपुलर भोट कम पाएर पनि ट्रम्प राष्ट्रपति बनेका थिए । अमेरिकाले आफ्नो स्थापनाकालदेखि नै अमेरिकाले राष्ट्रपति चयन गर्न इलेक्टोरल कलेजको प्रयोग गर्दै आएको छ । 

इलेक्टोरल कलेज अमेरिकी चुनावमा महत्त्वपूर्ण प्रक्रिया हो । इलेक्टोरल कलेज मार्फत अमेरिकी नागरिकहरूले अप्रत्यक्ष रूपमा आफ्नो राज्यका निर्वाचकहरू मार्फत राष्ट्रपति र उपराष्ट्रपति चयन गर्छन् । अमेरिकी जनताले राष्ट्रपति र उपराष्ट्रपति चयन गर्न इलेक्टोरल कलेजलाई मतदान गर्छन् । पछि, यी मतदाताहरूले राष्ट्रपति र उपराष्ट्रपति पदका लागि आफूले छानेका उम्मेदवारहरूलाई समर्थन गर्छन् । अमेरिकामा कुल ५३८ इलेक्टोरल कलेज छन् । यी मध्ये, त्यहाँ सबै ५० अमेरिकी राज्यहरूको जनसंख्याको आधारमा ५३५ मतदाता र अमेरिकी राजधानी वाशिंगटन, डीसी (डिस्ट्रिक्ट अफ कोलम्बिया) बाट तीन इलेक्टोरल कलेज छन् । 

त्यस्तै अमेरिकी संसदमा कुल सीट संख्या ५३५ छ, जसमध्ये ४३५ प्रतिनिधि सभा (एचओआर) र १०० सिनेटका सदस्यहरू छन् । प्रत्येक राज्यमा कम्तिमा एक तल्लो सदनका सदस्य हुने छन् वा जनसंख्या अनुसार अधिकतम बढी पनि हुन सक्ने छन्, जबकि प्रत्येक राज्यबाट दुई मात्र सिनेटर हुनेछन् । यसको मतलब चुनावमा प्रत्येक राज्यबाट कम्तीमा तीन इलेक्टोरल भोट हुनेछन् । राष्ट्रपतिको निर्वाचन जित्नका लागि उम्मेदवारले कुल ५३८ मध्ये २७० इलेक्टोरल भोटको बहुमत प्राप्त गर्नुपर्ने हुन्छ । 

अमेरिकाका संस्थापकहरूले १७८७ मा संविधानमा चुनावी इलेक्टोरल कलेज स्थापना गरेका थिए । राष्ट्रिय अभिलेखालयले देशको ऐतिहासिक दस्तावेजमा ‘इलेक्टोरल कलेज’ शब्द नदेखिएको बरु ‘निर्वाचक’ शब्द उल्लेख गरेको उल्लेख गरेको छ । १८०४ मा, १२औं अमेरिकी संशोधन मार्फत चुनावी कलेजका केही नियमहरू परिवर्तन गरियो । यस अन्तर्गत राष्ट्रपति र उपराष्ट्रपतिका लागि छुट्टाछुट्टै चुनावी मतदानको आवश्यकता हटाइएको थियो । 

आम चुनाव अघि, अमेरिकाका सबै राज्यहरूले मतदाताहरूको सूची छनौट गर्छन् । सामान्यतया नोभेम्बरको पहिलो साता मतदाताले मतपत्र वा अन्य माध्यमबाट भोट हाल्छन् । यो 'लोकप्रिय भोट' जित्ने उम्मेद्वारले इलेक्टोरल कलेजमा कुन मतदाताले राष्ट्रपतिलाई भोट दिने भन्ने निर्णय गर्छ, चाहे रिपब्लिकन, डेमोक्रेट वा तेस्रो पक्ष हो । धेरैजसो राज्यहरूले विजेता-सबै प्रणाली लागू गर्छन् । यसको मतलब राज्यमा सबैभन्दा बढी मत प्राप्त गर्ने उम्मेदवारले राज्यका सबै इलेक्टोरल भोटहरू जित्छ । उदाहरणका लागि यसलाई बुझ्नुहोस्, २०२० मा करिब चार करोड जनसंख्या भएको राज्य क्यालिफोर्नियामा कुल ५५ इलेक्टोरल भोटहरू थिए, जहाँ कुल १.७१ करोड मानिसले मतदान गरेका थिए । जसमध्ये १.११ करोड भोट बाइडेनको पक्षमा गएको थियो भने ६० लाख मत ट्रम्पको पक्षमा गएको थियो । अब जब क्यालिफोर्निया जस्ता अधिकांश राज्यहरूमा विनर-टेक-अल प्रणाली लागू भएको छ, सबैभन्दा धेरै मत प्राप्त गर्ने जो बाइडेनले क्यालिफोर्नियाका सबै ५५ इलेक्टोरल भोटहरू पाएका थिए ।

अमेरिकामा दुई राज्य माइन र नेब्रास्कामा मात्र उम्मेदवारले पाएको मतको आधारमा इलेक्टोरल कलेज मत बिभाजन गर्ने गरिन्छ । माइन राज्यमा ४ इलेक्टोरल कलेज छन् भने नेब्रास्कामा ५ इलेक्टोरल कलेज रहेका छन् । राष्ट्रपतिका लागि मतदान गर्न डिसेम्बरको मध्यमा मतदाताहरू आ-आफ्नो राज्यमा भेला हुन्छन् । यो बैठक डिसेम्बरको दोस्रो बुधबार पछि पहिलो मंगलबार हुन्छ, जुन यस वर्ष डिसेम्बर १७ मा पर्दछ । 

यो पनि चाखलाग्दो छ कि अमेरिकामा मतदाताहरूलाई आफू प्रतिबद्ध भएको उम्मेदवारलाई मात्र मतदान गर्न बाध्य पार्ने कुनै कानून छैन । यिनीहरूलाई फेथफुल इलेक्टर भनिन्छ र उनीहरूले सपथ लिएको पार्टीको उम्मेदवारलाई समर्थन गर्ने विश्वास गरिन्छ । राष्ट्रपति चयन पछि जनवरीको दोस्रो सातापछि राष्ट्रपतिले शपथ लिएर कार्यकाल शुरु हुने प्रावधान रहेको छ ।