छापामारको कब्जामा

चिने पनि गाउँलेहरु मसँग बोलेनन्, उल्टो आँखा तरे । कति धेरै घृणा ! आखिर यी हाम्रै गाउँले हुन् । मप्रति किन निष्पृह ? मेरो बाबाकहाँ हाजिर नहुने र हात नथाप्ने कोही थिएनन् । आज उनै यस्ता ? अलिकति रिस उठ्यो । गाउँबाट बाबा मर्दा बचन लाउने ती दाइ आएछन् । छापामारले बोलाएका होलान् । उनी पनि मसँग रिसाएका थिए । रिस र माया दुवै थियो उनको आँखामा । बाबु जस्तै भयो भन्ठाने होला । हिँड्ने बेलामा आँखाभरि आँसु पारेर बोलाएँ । आजसम्म नझरेको आँसु उनलाई देखेपछि अकस्मात् झ¥यो । एकछिन मलाई हेरेर टोलाए । भने, “तिमी पनि बाउ जस्तै भएछौ ।” बोलिनँ । के बोल्नु ? उस्तै भएको हुँ । ‘होइन’ कसरी भन्नु ? मेरो कपाल समाए, तानेझैं गरे । “मैले सोचेको थिइनँ”, फेरि थपे । सोधें, “आमा ?” भने, “आमा पिरोलिएकी छिन् । उही दिन थाहा पायौं । सुन्नासाथ बेहोस भइन् । पछि म गएर सम्झाएँ ।” “जुनी नि ?” म रोएँ । “उही छे तेरी आमासँग बसेकी । अरु त जाँदैनन् । म जान्छु कहिलेकाहीँ । तेरो चालाबाट गाउँले झन् रिसाएका छन् ।” म बोल्न सकिनँ । छाँद हालेर रून मन थियो । रून पनि सकिनँ । के भनेर रूनु ? “गल्ती गरिस्, अपराध हुन पाएन । नआत्तिई । मैले पार्टीलाई भनेको छु”, ढाडस दिए । मुन्टो हल्लाएँ । आमालाई चिठी लेख्न दिएनन् । उनै दाइले भन्दिने कुरा भयो । मैले दाजु गएको हेरिरहें— अलि पर आमा छिन्, जुनी छिन्, दुवै रोइरहेका । मुटु भक्कानियो सम्झँदा । “आमालाई पठाइदेऊ”, दाइपट्टि फर्किएर चिच्याएँ । [caption id=\"attachment_89788\" align=\"alignleft\" width=\"250\"] लेखक[/caption] उनले सुनेनन् सायद । मपट्टि फर्किएनन् । छापामारहरुले सुने । म रोएको देखेर सम्भवतः दुखे । मलाई गल्ती गरेजस्तो लाग्न थालेको थियो । उनीहरु सायद मबाट यही चाहन्थे— कमजोरीको प्रायश्चित्त । फेरि गल्ती नगरोस् भन्ने चाहन्थे । दाइ जानासाथ पानी पर्न थाल्यो । पानी बढ्दै गयो । वर्षायामको पानी किन रोकिन्थ्यो ? आमाका आँसु बरू रोकिएलान् । आज त दाइले म जिउँदै भएको सुनाए होलान् । जुनी हाँसिहोली । हाँस्ता उसका गालामा घुमुर्की परेहोलान् । घरबेटीकी छोरी के गर्दै छे ? ऊ कसरी हाँसोस् ? मेरो खबर कसले सुनाउने ? रोई होली ! पिँढीको डिलमा थिएँ । ढलेका दुई छापामारको अन्तिम संस्कार गर्न गएका छापामार आए । उनीहरु निथ्रुक्क भिजेका थिए । म ओभानु देखेर रिसाए कि के ? आँखा तरेजस्तो गरे । पिँढीको डिलमा उक्लिएर कपडा निचोरनाचर पारे । करेसामा पस्तै कपडा फेरेर आए । कमान्डर मसँग फेरि कुरा गर्न थाले । पानी बढेर आँगनमा भल बग्न थाल्यो । अस्तिको भिडन्तमा जस्तै आकाश पड्किन्थ्यो बेलाबेला । रातो झिल्को आएर झस्काउँथ्यो । उनी एकोहोरो कुरा गरिरहेका, म एकोहोरिएर सुनिरहेको । पानी एकोहोरो परिरहेको । पारिको पाखामा ठूलठूला छाँगा झर्दै गरेका । गडरम्म गर्दै आकाश कराएपछि म झसङ्ग भए । “सोध्नुस् न, थाहा भइहाल्छ ।” कमान्डर बोल्दै थिए । भनें, “कसलाई ?” “आमालाई । गाउँकालाई सोध्नुस् । तपाईंका बाका बारेमा । सबैले भन्छन् । यही गाउँकालाई सोध्नुस् ।” मैले त उनको आधा कुरा मात्रै सुनेछु । यसअघि के भने ? अब सुन्दै थिएँ । आकाश पड्किरहेकै थियो मुटु हल्लिने गरी । पानी अझ दर्किररहेको । घरबेटी दाइ कताबाट आएर ओढेको घुम बलेंसीमा राखे । भने, “बगाउँछ जस्तो छ ए यसपालि ।” घरबेटी भाउजू बोलिन् भित्रैबाट, “त्यही त कत्ति मरेको यो रक्त्ती ?” भाउजू बोलेपछि भैंसी करायो, बोली सुनेर होला । भैंसी पनि मुन्टो हल्लाइरहेको थियो । खाना मागेको होला । दिउँसैबाट पानी नरहेपछि कसले काट्ने घाँस । दाजु निस्किए मकैको डोको बोकेर । छापामारहरु जुटे अनि मकै नङ्ग्याए, कोही छोडाउन थाले । भाउजूले खोस्टाजति भैंसीलाई हालिन् । कमान्डरलाई भनें, “हुन्छ, सोध्छु ।” बोलेनन् । उठेर मकै छोडाउन थाले । म के हाकिम पल्टिनु ? त्यति धेरै मान्छे, हातहातै सकियो । कमान्डरले सोधे, “जानु हुन्छ गाउँ ?” “जान्छु ।” हतारिएर भनें । “मिलाऊँला ।” मैले मुन्टो हल्लाए, “हवस् ।” फेरि आकाश गडरम्म ग¥यो, जमिन हल्लियो । हामी बसेको घर लुगलुग काम्यो । घरबेटी दाजुका बा होलान्, कराए “राम राम... ।” दाजु उठे र बारीको डिलतिर कुदे । एउटा छापामार सँगै कुद्यो । एकछिनपछि कमान्डर पनि कुदे । डिलमा नपुग्दै दाजु कराए । के भने, सुनेनौं तर हामी पनि कुद्यौं । अरु छापामार पनि कुदे । डिलमा पुग्दा देखें, तलको आधा गाउँ बगाउँदै गरेको । कोही घर सग्लै थिए बगिरहेका । बग्दै गरेको सग्लो घरबाट दुई जना मान्छे निस्किएर भागे तर सकेनन्, ती छिनमै पुरिएर बगे । केही गाउँले बारीको पाटामा कुद्दै गरेका । गाईबस्तु बग्दै थिए तलसम्म । कमान्डरले आदेश गरेपछि छापामारहरु तलतिर कुदे । मेरो हात खोलिएको थियो । म पनि कुदे उनीहरुसँगै । मभन्दा पछि एउटै मात्र छापामार थियो । कमान्डर थिए सबभन्दा अघि । उनीपछि अरु । हामी पहिरो बगेको ठाउँमा पुग्यौं— हिलो, लेदो बगिरहेको । आकाशबाट मुसलधारे पानी बर्सिरहेको थियो । केही मानिसहरु बारीको पाटोमा चिच्याउँदै गरेका । कोही घरका परिवार खोज्दै थिए । केही छापामारहरु तल डिलसम्म पुगे । तुरून्तै हिलोले पोतिएको एउटा मान्छे निकाले र बारीमा सुताए । एउटा कुद्यो पानी खोजेजसरी । कमान्डर गएपछि म पनि त्यतै गएँ । हिलोले पोतिएको मानिस ज्युँदै थियो । डिलमुनिबाट कोही करायो । कमान्डर डिलसम्म पुगेर अरुलाई बोलाए । एउटा अर्को रुखको बुटोमा अल्झिएको थियो अलि तल । मैले निहुँरिएर हेरें । तल छङ्गाछुर भिर थियो । निकै तल खोलो सुसाइरहेको । त्यो मानिसले डिलमुन्तिर लाछिएको अम्बाको हाँगो समातिरहेको । कमान्डरले तुरून्तै जुक्ति निकाले । छापामारहरुले लगाएको सट धमाधम खोलेर बाहुला जोडी डोरी बनाए अनि अड्किएको मान्छेसम्म हुर्याए, पुगेन । भएजति छापामारका पाइन्ट पनि खोलेर जोडे । फेरि पनि पुगेन । अड्किएको मान्छे आत्तिएको थियो— चिच्याइरह्यो । कमान्डरले मपट्टि पुलुक्क हेरे । मैले पनि सट खोलेर कमान्डरपट्टि नबोली हुर्याएँ । एउटा छापामार अलि डिलमा गयो र नयाँ बनाइएको डोरी तलतिर हुर्यायो । तर डोरी र ऊ सँगैसगै झरे । म चिसो भएँ । ऊ चिप्लिएको थियो, अब नआउने गरी । कमान्डर फ्यात्त भुइँमा बसे । अरुहरु चिच्याए र डिलपट्टि कुदे । त्यो झरेको छापामार नदेखिने गरी गइसकेको थियो । सबै अलमलिए । सबै शोकमग्न । एउटालाई जोगाउँदा अर्को मर्नुपर्ने । रुखमा झुन्डिएको फेरि चिच्यायोे । चिच्याउँदा सबै उठे होस आएझैं । कमान्डरले डोरी फेरि हु¥र्याए डिलमा गएर । अर्को छापामारले कमान्डरको हात समायो । त्यो छापामारले अर्कोको हात । हातहातबीचको साङ्लो । अघि नै यति गरेको भए एउटा छापामार खस्तैनथ्यो । सोचें— ‘यिनको नि बुद्धि ढिला आउने रैछ !’ त्यो झुन्डिएको मानिस निकालिएको थियो । कमान्डर बारीको पाटामा झोक्राइरहेका । अरु छापामार पनि शोकाकुल थिए । माथितिर गाउँलेहरु कराइरहेका थिए— चिच्याइरहेका । आआफ्ना घरका मान्छे खोजिरहेका । पानी रोकिएको थिएन । छापामारका टाउकाहरुबाट वर्षाको मूल फुटेझैं पानी झरिरहेको थियो । म कमान्डरनजिकै गएर उभिएँ । उनले पत्तो पाएनन् सायद । उनीहरु नर्मश थिए । त्यो अड्केर झिकेको मान्छे एक्कासि भुइँबाट उठ्यो र करायो, “मेरो काले !” कमान्डर बिउँझिएझैं गरेर उठे । अरुलाई बोलाए, सम्झाए । सिर्जनाका स्रोत भएर होला, महिलाहरु कोमल मुटुका ! उनै महिला छापामार हिक्कहिक्क गरिरहेका । चार जनालाई अराएर झरेको छापामार खोज्न पठाए । हामी त्यहीँ बस्यौं । नबगाएका घरका महिलाहरुले रोइरहेका आइमाई, केटोकटीलाई लिएर गए । गाइबस्तुबाहेक मान्छेहरु जोगिएछन् । पुरूषहरु भेला भए । छापामार भिरबाट झरेको कुरा गाउँलेहरुले त्यति बेलासम्म थाहै पाएका थिएनन् । उही रुखमा अड्किएको मान्छेले भन्यो । जब थाहा पाए, तब चुकचुकाउँदै आए कमान्डरवरिपरि । खोज्न जाने कुरा भयो । एउटाले उर्दी लगायो । हिँड्ने बेलामा कमान्डरले मलाई पुलुक्क हेरे, अर्को छापामारलाई पनि । त्यसले कुरा बुझ्यो सायद । ऊ म भएपट्टि आयो । हामी बसेका घरका दाइ पनि आए । केही गाउँले र छापामार तलतिर गए । मैले उनीहरु गएको हेरिरहें । त्यस्ता भरिला कमान्डर, उदास थिए । अलि पर पुगेपछि फेरि फर्किए अनि मलाई नै हेरे । उनका आँखामा अथाह पीडा थियो । उनले भन्ठाने होला— भाग्ला यो । मलाई भन्न मन थियो— अब कहिल्यै भाग्दिनँ । बसेको घरसम्म न छापामार बोल्यो न घरका दाइ । म त झन् बोल्ने कुरै भएन । पिँढीमा गएर थचक्क बस्यौं, मलामीबाट फर्केजस्तै । एकछिन अघिको उज्यालो घर अँध्यारिएको थियो— बाक्लो तुवाँलो लागेजस्तो । निथ्रुक्क भिजेका हामी उसै बस्यौं निकै बेर । दाजुका बा कराए चोटाबाट, बुझिएन । फतफताइरहेका थिए बूढा । भाउजू आइन् । उनको अनुहार सोहोरिएको थियो । दाइछेउ बस्तै भनिन्, “यसपाला यो गाउँमा के हुन खोजेको हो ?” दाजुले पुलुक्क हेरे भाउजूलाई । छापामारका आँखा अन्तै थिए थाहा नपाएझैं । भाउजू उठ्तै भनिन्, “कपडा फेर्नुस् !” म बदलिएको थिएँ सायद । छापामारहरुको व्यवहारले मलाई बदलेको थियो । उनीहरु साँच्चै जनताका मान्छे थिए । मेरा आँखामा भिरबाट खसेको छापामार नाचिरह्यो । केही दिनअघि ढलेका ती दुई छापामार ! म उनीहरुसँग हारेको थिएँ । जनताका लागि ज्यान दिन र लिन तयार मान्छेहरु थिए ती, जनतासँग लपक्कै टाँसिएका । ती कमान्डर पनि अद्भूतका लाग्थे । उनी कहिल्यै आत्तिएनन् । हतास भएनन् कहिल्यै । क्षति भइरह्यो, विक्षत कहिल्यै देखिएनन् । भए होला, अरुले देख्ने गरी भएनन् । त्यो भिडन्त र यो प्राकृतिक प्रकोप ! सायद यसैले मलाई बदल्यो । उनका कुरा सहायक हुन् । जो देखियो र भोगियो, ती मुख्य हुन् । यति समझदार मान्छेले त्यत्तिकै मारेनन् । मेरा बाबा त्यत्तिकै पक्कै मारिएनन् । सायद मैले बुझिनँ । अब बुझ्नुपर्छ । कमान्डर आउनासाथ भन्छु, ‘म बदलिएँ । मैले गल्ती गरेको रहेछु । सच्याउँछु । सच्चिने अवसर दिनुहोला मलाई !’

आँधीको वेगसरि योद्धाहरु, चट्याङ गर्जेसरि सेनाहरु राता झन्डा फहराउँदै तोप, गोला बर्साउँदै हेर, अघि बढिरहेछन् राता मान्छेहरु...

अकस्मात् गुन्जियो । हेरें, उही छापामारले बजाएको रहेछ । उनीहरु सुनिरहन्छन् यस्ता गीत । कोहीकोही गाउने पनि गर्छन् । जनताको खेतबारीमा मेलापात गर्दा उनीहरु बढी गाउँछन् । ती महिला छापामारको स्वर निकै मीठो छ गुनगुनाइ रहन्छिन् । गाउँलेहरु पनि गाउँछन् । यसबीच धेरै साँझ उनीहरुले गीत गाए । जनता जाग्छन् र नाच्छन् उनीहरुले गाएपछि । गाउँका आँगनमा साँझ भात खाएपछि गाइन्छ प्रायः । कहिलेकाहीँ कमान्डर बोल्छन्, जनता सुन्छन् । उनी मीठो बोल्छन् । जनता एकाग्र भएर सुन्छन् । कोहीकोही छापामार डायरीमा टिप्छन् कमान्डरका कुरा । उनीहरुलाई राम्रो लाग्दो हो । टिपेर जान्दछन् होला सायद । सिक्छन् पक्कै । सबै मुक्तिका गीत । ‘उठ, जाग भोकानाङ्गा’ का गीत । स्वतन्त्रताका गीत । कति सिपालु ! गीत गाएरै आफ्ना बनाउँछन् । काम गरेरै आफ्ना मान्छन् । बरू मर्छन् तर घात गर्दैनन् । गीत एक सुरमा बजिरहेको थियो । बजाउने छापामार मन बुझाउँदै थियो सायद । हामी सुतेका थिएनौं, न कोही कसैसँग बोलेका थियौं । छापामारहरु निक्कै राति आए । भेटिएनन् रे अघि डिलबाट झरेका छापामार । मन चसक्क दुख्यो । खाना कसैले खाएन । कमान्डर मझेरीमा थिए— अरुलाई सम्झाउँदै गरेका । चुलोमा सानो टुकी बलेको थियो । भाउजू पुरपुरोमा हात राखेर चुकचुकाउँदै थिइन् । दाजु नबोली आँटीमा अडेसा लागेका । म कमान्डरलाई भेट्न आतुर थिएँ । यही मौका ठीक, म सरासर गएर कमान्डरको काखमा घोप्टो परें । रून थालें तर बोली फुटेन । बोल्न खोजें तर पूरा गर्न सकिनँ, “मैले गल्ती......।” उनले बुझे होला, अरुले पनि बुझे कि ! कमान्डरले मेरो टाउको सुमसुम्याए निकै बेर । आफैलाई लाज लाग्यो । उठेर नजिकै बसें । राति अबेरसम्म कमान्डरले मलाई राखेर कुरा गरे । भोलि बिहानै गाउँ जाने कुरा भयो । यस्तो शोकको बीचमा पनि गाउँ जाने कुराले म रमाइरहेको थिएँ । गाउँ गएँ । कमान्डर र अरु दुई थिए । आमाले एकैसासमा अँगालो हाल्नुभयो । जुनी थिई पिँढीमा उभिएकी । उसका आँखामा आँसु टिलपिलाइरहेका । तिनै आँसुले अँगालो हाले मलाई । उनले त को भनेर हालून् ? म उनको कोही थिइनँ अरुका लागि । उनका लागि सब थिए सायद । उनका नामका दुई चिठी छन् खल्तीमा । लेखिराखेका । एउटा प्रेमको, अर्को बिदाइको । अब बिदाइको नदिए हुन्छ । प्रेमको काम लाग्छ । बाबालाई दागबत्ती दिएको दिनदेखि म गाउँ गएको थिइनँ । म गएपछि आमा खुसी हुनुभयो । कमान्डर अरु दुई छापामारसँग उनै दाजुकातिर गए । म आफ्नै घरमा थिएँ । जुनी बसी राति अबेरसम्म । बसुन्जेल हेरिरही । लपक्क बेरेर भन्न मन लागेको थियो, ‘म तिमीलाई औधी माया गर्छु जुनी !’ भनिनँ । जुनी गएपछि मैले पहिला आमालाई बाबाको बारेमा सोधें । “केके कुरा गर्छ ?” रिसाउनुभयो । मैले पनि धम्क्याएँ, “तपाईंले नभने म पनि माओवादी बन्छु, उनीहरुले त भन्लान् नि ।” आमा आत्तिनुभयो । राति दस बजिसकेको थियो । सुक्कसुक्क रून पो थाल्नुभयो आमा । आमालाई डर रहेछ— सबै कुरा छोराले थाहा पायो भने भड्केला । आमाले बाबासँगको बिहेदेखिको इतिवृत्तान्त भन्नुभयो पण्डितले पुराण वाचन गरेझैं । आमाको कुरा सिद्धिँदा रातको दुई बजेको थियो । म पनि रोएँ त्यो रात । आमा पनि बेस्सरी रूनुभयो । “मारिनुभन्दा अघिल्लो रात पनि मैले धेरै सम्झाएकी थिएँ तेरो बाबालाई ‘यसो नगरिस्योस्, माओवादीको भेल रोक्न सकिबक्सन्न तपाईंले’ भनेर तर मानिबक्सेन ।” आमालाई रूनु अनि निदाउनुको लत बसेजस्तो छ, रूँदारूँदै निदाउनुभयो, म रातभर निदाउन सकिनँ । बिहानै उठेर गाउ“ डुलें । बाबालाई लगाइएका आरोपका गहन तथ्यहरु खोजें । ती सत्य थिए । पल्ला छेउ बाजेको छोरो, बिचारीकी छोरी, धामी कान्छाको छोरो, हर्के दाइ र गैराबारी साइँलाबा सबैलाई भेटें । सबैका कुरा सुनें । “के, आरोपपत्र यिनैले बनाएका हुन् ?” आरोपपत्र र गाउँलेका कुरा उस्तै थिए । बाबालाई सुधार्न माओवादीले अन्तिम दिनसम्म पनि कोसिस गरेको कुरा हर्के दाइले भने । उनी यो गाउँबाट माओवादीका सम्पर्क सूत्र हुन् । म पूरै बदलिएँ कुरा सुनिसकेपछि । ‘जे भए पनि बाबा हुन्, नमारेको भए हुन्थ्यो’ भन्ने लागिरह्यो । भोलिपल्ट मलाई रिहा गरेको घोषणा गरे । छुट्टिन मन थिएन, छुट्टियौं । कमान्डर र अरु छापामार गए । अलि परसम्म पु¥याउन गएँ । भोलिपल्टै सदरमुकाम फर्किएँ । सदरमुकाममा एउटा पत्र आयो बीचमा— उनै कमान्डर गौरवको । रेशमी तार मगाएका रहेछन्, सदरमुकामतलको खोलासम्म पु¥याइदिएँ । (यो अंश दिपशिखा लिखित उपन्यास ‘रात फुलेको याम’ बाट लिइएको हो )