‘बुबा, आज मासु किन नपकाएको ?

बिहानको पाँच बजेको समय। काठमाडौं उपत्यकाको एउटा साँघुरो गल्लीमा रहेको टिनको छानो भएको सानो कोठाबाट चुल्होको धुवाँ निस्कन थालेको छ। कोठाभित्र ३५ वर्षीया सीता (नाम परिवर्तन) भान्सामा उभिएकी छिन्। एउटा हातले चामल पखाल्दै छिन्, अर्को हातले तेलको बोतल उठाएर हेर्छिन्। बोतलको पिँधमा अलिकति मात्र तेल बाँकी छ।

उनी केहीबेर टोलाउँछिन्। त्यसपछि आलुका दुई वटा गेडा निकालेर चक्कुले काट्न थाल्छिन्।

उता श्रीमान् रामबहादुर (नाम परिवर्तन) काममा निस्कने तयारी गर्दैछन्। उनी दैनिक ज्यालादारी मजदुर हुन्। काम पाइयो भने साँझ दुई हजार रुपैयाँसम्म आउँछ। काम नपाए त्यो दिन घरमा आम्दानी शून्य हुन्छ।

त्यत्तिकैमा सात वर्षको छोरा निद्राबाट उठ्छ। “आमा, आज टिफिनमा के छ ?” सीताले मुस्कुराउने प्रयास गर्छिन्। “आलु छ बाबु...।”

बालक फेरि सोध्छ, “बुबा, आज मासु किन नपकाएको ? धेरै दिन भयो नि।” कोठाभित्र एकछिन सन्नाटा छाउँछ। रामबहादुरले छोराको टाउको मुसार्दै भन्छन्, “यो हप्ता काम राम्रो भयो भने शनिबार पकाउँला।” तर उनलाई पनि थाहा छ—त्यो शनिबार सधैं आउँदैन।

बढ्दै गएको मूल्य, घट्दै गएको थाल

यो एउटा परिवारको कथा मात्र होइन। नेपालका लाखौँ न्यून आय भएका परिवारको साझा यथार्थ हो।

महँगीले उनीहरूको भान्साको स्वाद मात्र फेरिएको छैन, जीवनको लय नै बदलिदिएको छ।

केही वर्षअघि महिनाको सुरुमै चामल, दाल, तेल, ग्यास र आवश्यक सामान किनेर ढुक्क हुने परिवार अहिले हरेक दिन हिसाब गरेर खर्च गर्न बाध्य छन्। पसल पुग्दा एउटै प्रश्न हुन्छ। “के किन्ने र के छोड्ने ?”

एक हजार रुपैयाँ बोकेर बजार गएका मानिस घर फर्कँदा झोला आधा भरिएको हुन्छ, तर मन चिन्ताले भरिएको हुन्छ।

महिना सकिनुअघि सकिन्छ तलब

नेपालमा हजारौँ परिवारको आम्दानी स्थिर छ। सरकारी कर्मचारी हुन् वा निजी कम्पनीका कामदार, सानो व्यापार गर्ने हुन् वा मजदुर-अधिकांशको आय त्यति बढेको छैन। तर खर्च भने दिनदिनै बढेको छ।

घरभाडा, बिजुली, खानेपानी, इन्टरनेट, विद्यालय शुल्क, ग्यास, औषधि, यातायात, खाद्यान्न हरेक शीर्षकमा रकम थपिएको छ।  महिनाको पहिलो सातामै तलबको ठूलो हिस्सा सकिन्छ। त्यसपछि बाँकी तीन हप्ता कसरी काट्ने भन्ने चिन्ता सुरु हुन्छ।

कतिपयले बचत तोड्छन्। कतिपयले ऋण लिन्छन्। कसैले सहकारी धाउँछन्। कसैले आफन्तसँग सापटी माग्छन्। महँगीले धेरै नेपालीलाई कमाउनेभन्दा बढी उधारो खोज्ने बनाएको छ।

‘बच्चाको इच्छा पूरा गर्न नसक्नु सबैभन्दा ठूलो पीडा हो’

महँगीको सबैभन्दा गहिरो चोट अभिभावकको मनमा लाग्छ। विद्यालयबाट फर्किएको बच्चाले नयाँ जुत्ता माग्छ। पसलको सिसाभित्र देखिएको साइकल देखेर रोकिन्छ। साथीले ल्याएको चकलेट देखेर आफूलाई पनि चाहिन्छ भन्छ।

तर धेरै बाबुआमाले एउटै उत्तर दिनुपर्छ “अहिले होइन, पछि किनिदिउँला।” त्यो ‘पछि’ कहिलेकाहीँ महिनौँसम्म आउँदैन। अभिभावकका लागि गरिबीभन्दा ठूलो पीडा आफ्ना सन्तानको इच्छा पूरा गर्न नसक्नु हो।

बिरामी हुन पनि डर लाग्ने समय

पहिले बिरामी हुँदा अस्पताल जाने सोचिन्थ्यो। अहिले धेरै परिवारमा प्रश्न बदलिएको छ । “अस्पताल गएपछि खर्च कसरी तिर्ने ?” सामान्य ज्वरोदेखि ठूलो रोगसम्म उपचार खर्च महँगो छ। औषधि किन्ने पैसा जुटाउन नसक्दा कतिपयले रोग पालेर बस्न बाध्य छन्।

कतिपय परिवारले सुन धितो राख्छन्। कतिपयले ऋण निकाल्छन्।  स्वास्थ्य उपचार अहिले धेरैका लागि अधिकारभन्दा बढी आर्थिक बोझ बनेको छ।

किसान पनि खुसी छैन

महँगीको मार शहरमा मात्रै छैन। गाउँका किसानले मल महँगो किनेका छन्। बीउ महँगो छ। मजदुरी महँगो छ। सिँचाइ खर्च बढेको छ। तर आफ्नो उत्पादन बेच्दा उचित मूल्य पाइँदैन।

खेतमा पसिना किसानको बग्छ, तर बजारको मूल्य अरूले निर्धारण गर्छ। फलस्वरूप खेती गर्नेको खर्च बढ्छ, आम्दानी उस्तै रहन्छ।

महँगीले सपना पनि साना बनायो

एक समय आफ्नै घर बनाउने योजना थियो। कसैले छोराछोरीलाई राम्रो विद्यालयमा पढाउने सपना देखेका थिए। कसैले विदेश नपठाई नेपालमै भविष्य बनाउने सोच राखेका थिए। तर अहिले ती सपना दैनिक खर्चको चापमा थिचिएका छन्।

घरको बजेट मिलाउन धेरैले आफ्ना चाहना स्थगित गरेका छन्। घुम्न जान छोडेका छन्। नयाँ लुगा किन्ने बानी हराउँदै गएको छ। फलफूल किन्ने निर्णयसमेत सोचेर गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ।

महँगीले सम्बन्धमा पनि असर गर्छ

आर्थिक तनावले परिवारभित्रको वातावरण पनि बदलिन्छ। सानो कुरामा झर्को लाग्छ। पति–पत्नीबीच खर्चको विषयमा विवाद बढ्छ। बच्चाको माग पूरा गर्न नसक्दा अपराधबोध बढ्छ।

वृद्ध आमाबुबाको औषधि र छोराछोरीको विद्यालय शुल्कमध्ये कुन प्राथमिकता दिने भन्ने कठिन निर्णय गर्नुपर्ने अवस्था आउँछ। महँगीले मानिसको खल्ती मात्र होइन, मानसिक शान्ति पनि खाली बनाइरहेको छ।

भान्साबाट देखिएको देशको अर्थतन्त्र

देशको अर्थतन्त्रको वास्तविक अवस्था बुझ्न ठूलो रिपोर्ट पढ्न आवश्यक पर्दैन। एउटा सामान्य नेपाली परिवारको भान्सामा पुग्दा धेरै उत्तर भेटिन्छ।

तेलको बोतल किन यति सावधानीका साथ प्रयोग भइरहेको छ ? किन मासु महिनामा एकपटक मात्रै पाक्छ ? किन बच्चाको टिफिनमा विविधता हराउँदै गएको छ ? किन वृद्ध आमाबुबाले “मलाई औषधि पछि किनिदिए हुन्छ” भन्न थालेका छन् ?

यी सबै प्रश्नको उत्तर एउटै छ—महँगी।

एउटा प्रश्न, लाखौँ उत्तर

साँझ रामबहादुर कामबाट घर फर्कन्छन्। आज पनि काम पूरा दिन चलेन। हातमा आएको ज्याला आधा मात्रै छ। सीताले सोध्छिन्, “आज कति कमाइ भयो ?” उनी केहीबेर मौन बस्छन्। जेबबाट पैसा निकालेर श्रीमतीको हातमा राख्छन्।

दुवै जना पैसाभन्दा लामो सूची हेर्छन्—घरभाडा, ग्यास, चामल, विद्यालय शुल्क, औषधि...कुनै सूची छोटिएको छैन। तर आम्दानी भने सधैंजस्तै सानो छ।

राति सबै सुतिसकेपछि सीता फेरि भान्सामा पुग्छिन्। चामलको डब्बा खोल्छिन्। दालको भाँडो हेर्छिन्। तेलको बोतल उठाउँछिन्।

भोलिको खाना कसरी जुटाउने भन्ने चिन्तासँगै उनी बत्ती निभाउँछिन्। महँगीको कथा यहीँ टुंगिँदैन। भोलि फेरि अर्को बिहान हुनेछ। फेरि अर्को हिसाब हुनेछ। फेरि अर्को सम्झौता हुनेछ। र फेरि कुनै एउटा बच्चाले सोध्नेछ—“आमा... आज मासु किन नपकाएको ?”

सायद यही एउटा प्रश्नले अहिलेको नेपाली समाजको सबैभन्दा ठूलो आर्थिक यथार्थ बयान गर्छ। महँगी अब केवल बजारमा बढेको मूल्य होइन, यो लाखौँ परिवारले हरेक दिन बाँच्नुपर्ने संघर्षको अर्को नाम बनेको छ।