संघर्षका ती साहसी महिला, आज जीवनकै कठिन मोडमा

काठमाडौं । नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलन र महिला राजनीतिक चेतनाको इतिहास लेख्दा केही महिलाका नाम अनिवार्य रूपमा स्मरण गर्नुपर्ने हुन्छ। समाजले महिलालाई घरभित्र सीमित राख्न खोजिरहेको, शिक्षा र राजनीतिक अधिकारमाथि कडा नियन्त्रण रहेको २०३० को दशकमा उनीहरूले परम्पराको घेरा तोडेर परिवर्तनको आन्दोलनमा आफूलाई समर्पित गरे।

आज त्यही पुस्ताका तीन अग्रणी महिला—अष्टलक्ष्मी शाक्य, मीरा ध्वजु र रविलक्ष्मी चित्रकार—आ–आफ्नो जीवनका कठिन स्वास्थ्य चुनौतीसँग संघर्ष गरिरहेका छन्। उनीहरूको वर्तमान अवस्थाले केवल व्यक्तिगत पीडा मात्र होइन, लोकतन्त्रका लागि योगदान दिएका व्यक्तिप्रति राज्यको दायित्वबारे पनि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

अष्टलक्ष्मी शाक्य केही दिनअघि हृदयघात भएपछि अस्पताल भर्ना हुनुपरेको थियो। उपचारपछि उनको स्वास्थ्यमा सुधार आएको छ र चिकित्सकको सल्लाहअनुसार घरमै आराम गरिरहेकी छन्। ७३ वर्षको उमेरमा पनि उनी राजनीतिक तथा सामाजिक गतिविधिमा उत्तिकै सक्रिय छिन्। हृदयघात हुनुअघि पनि उनी महिला आन्दोलनका इतिहास र अनुभवलाई लेखनमार्फत नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने विषयमा छलफलमै व्यस्त थिइन्।

काठमाडौंको सम्पन्न नेवार परिवारमा जन्मिएकी शाक्यले परिवारको विरोधका बीच भूमिगत राजनीति रोजेकी थिइन्। भोजमा जाने बहाना बनाएर घरबाट निस्किएकी उनी २०३६ सालदेखि भूमिगत जीवनमा प्रवेश गरिन्। पछि एमाले नेता अमृतकुमार बोहरासँग अन्तरजातीय विवाह गरेर पनि राजनीतिक यात्रालाई निरन्तरता दिइन्। अखिल नेपाल महिला संघको नेतृत्व, नेकपा एमालेको उपाध्यक्ष र बागमती प्रदेशको पहिलो मुख्यमन्त्रीसम्मको यात्रा उनले आन्दोलनबाटै तय गरिन्।

त्यसैगरी, एमाले नेता ईश्वर पोखरेलकी जीवनसंगिनी मीरा ध्वजु अहिले भारतमा क्यान्सरको उपचार गराइरहेकी छन्। उनी पनि पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्धको आन्दोलनमा सक्रिय महिलामध्ये एक हुन्।

शिक्षक आन्दोलनदेखि भूमिगत राजनीतिक गतिविधिसम्म सक्रिय रहेकी ध्वजुले समाजमा रहेको विभेद र अन्यायविरुद्ध लड्दै राजनीतिक चेतना फैलाउने अभियानमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरिन्। अष्टलक्ष्मी शाक्यलगायत नेताहरूसँगको सहकार्यबाट उनले कम्युनिस्ट आन्दोलनमा प्रवेश गरेकी थिइन्।

२०४० सालमा ईश्वर पोखरेलसँग विवाह गरेपछि पनि उनको संघर्ष रोकिएन। राजनीतिक सक्रियताकै कारण उनले शिक्षण पेसा गुमाउनुपर्‍यो। गर्भावस्थामै श्रीमान् जेलमा रहेका बेला उनले एक्लै कठिन जीवन बिताएकी थिइन्। दोस्रो संविधानसभा सदस्य बनेपछि समेत उनको योगदानलाई ‘नेताको श्रीमती’को परिचयमा सीमित गर्न खोजिएको भन्दै उनले सार्वजनिक रूपमा असन्तुष्टि जनाएकी थिइन्।

उता, रविलक्ष्मी चित्रकार पनि परिवर्तनको आन्दोलनकी अर्की महत्वपूर्ण पात्र हुन्। उनी प्रत्यक्ष नेतृत्वभन्दा पनि भूमिगत संगठन सञ्चालन, सन्देश आदान–प्रदान र राजनीतिक सामग्री तयार पार्ने जिम्मेवारीमा सक्रिय रहिन्। महिला मुक्ति सम्बन्धी प्रकाशन सुरु गर्नेदेखि भूमिगत आन्दोलनलाई जीवन्त राख्न उनले उल्लेखनीय भूमिका खेलेकी थिइन्।

पूर्वप्रधानमन्त्री झलनाथ खनालकी जीवनसंगिनीसमेत रहेकी चित्रकारले आन्दोलनका क्रममा ठूलो मूल्य चुकाइन्। गुण्डुस्थित निवासमा आगजनी हुँदा उनी गम्भीर रूपमा घाइते भइन्। भारतमा लामो उपचारपछि फर्किए पनि त्यस घटनाको असर उनले अझै भोगिरहेकी छन्।

यी तीन महिलाको जीवन केवल व्यक्तिगत संघर्षको कथा होइन, नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा महिलाले खेलेको ऐतिहासिक भूमिकाको जीवित दस्तावेज हो। सामाजिक बन्देज, पारिवारिक दबाब र राजनीतिक दमनका बीच उनीहरूले लोकतन्त्र, समानता र नागरिक अधिकारका लागि आफूलाई समर्पित गरे।

तर, परिवर्तनका लागि जीवनको महत्वपूर्ण समय खर्चिएका यिनै महिलाहरू आज स्वास्थ्य समस्यासँग जुधिरहेका बेला राज्यको साथ र सम्मान कति पुगेको छ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै सान्दर्भिक बनेको छ।

इतिहासले उनीहरूको योगदानलाई स्मरण गरिरहनेछ। अब राज्यले पनि लोकतन्त्र र नागरिक अधिकारका लागि संघर्ष गरेका यस्ता अग्रज योद्धाहरूको सम्मान, उपचार र संरक्षणलाई आफ्नो जिम्मेवारीका रूपमा लिनुपर्ने आवश्यकता झन् स्पष्ट हुँदै गएको छ।