एल निनोको असर : यस वर्ष मनसुन ढिलो भित्रिने संकेत, ५० वर्षको तथ्यांकले के भन्छ?

चितवन । यस वर्ष नेपालमा मनसुन सामान्य समयभन्दा ढिलो प्रवेश गर्ने सम्भावना देखिएको छ। जल तथा मौसम विज्ञान विभाग, मौसम पूर्वानुमान महाशाखाका अनुसार उपग्रहबाट प्राप्त तथ्यांक र गणितीय विश्लेषणले मनसुनको आगमनमा विलम्ब हुने संकेत दिएको हो।

नेपालमा सामान्यतया जुन १३ लाई मनसुन भित्रिने औसत मिति मानिन्छ। तर यस पटक प्रशान्त महासागरमा विकसित शक्तिशाली मौसमी प्रणाली ‘एल निनो’ सक्रिय रहेकाले दक्षिण एसियाली मनसुनी प्रणाली कमजोर बनेको र त्यसको प्रत्यक्ष असर नेपालमा समेत देखिएको मौसमविद्हरूले बताएका छन्।

स्थानीय वर्षा, तर मनसुन होइन

महाशाखाका अनुसार हाल देशमा पश्चिमी वायु र स्थानीय वायुको प्रभाव कायमै छ। कोशी, बागमती र गण्डकी प्रदेशका पहाडी तथा हिमाली क्षेत्रमा मेघ गर्जनसहित हल्कादेखि मध्यम वर्षा भइरहेको भए पनि यसलाई औपचारिक मनसुनी वर्षा मान्न नसकिने स्पष्ट गरिएको छ।

एल निनो के हो, किन असर गर्छ?

प्रशान्त महासागरको सतहको तापक्रम औसतभन्दा बढी हुने अवस्थालाई ‘एल निनो’ भनिन्छ। यस्तो अवस्थामा वायुमण्डलीय चक्र प्रभावित भई दक्षिण एसियाको मनसुन कमजोर हुने र ढिलो प्रवेश गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ।

महाशाखाको ५० वर्ष (सन् १९७२–२०२३) को तथ्यांकले पनि यही कुरा पुष्टि गर्छ। एल निनो सक्रिय वर्षहरूमा नेपालमा मनसुन औसत ५.६४ दिन ढिलो भित्रिने गरेको देखिएको छ।

इतिहासमा कहिले कति ढिलो?

तथ्यांकअनुसार केही वर्षमा मनसुन उल्लेखनीय रूपमा ढिलो भएको देखिन्छ।

• सन् १९८२ मा सबैभन्दा बढी ढिलाइ: १४ दिन (जुन २७)
• सन् १९८३ मा: ११ दिन (जुन २४)
• सन् २००९ मा: १० दिन (जुन २३)
• सन् २०१९ मा: ७ दिन (जुन २०)
• सन् १९७२ मा: ५ दिन (जुन १८)

यद्यपि केही वर्षमा एल निनो सक्रिय भए पनि प्रभाव न्यून देखिएको छ। उदाहरणका लागि सन् २००२ र २०१५ मा मात्र २ दिनको ढिलाइ भएको थियो भने सन् १९८७, १९९७ र २०२३ मा करिब १ दिनको मात्र फरक परेको थियो।

कृषि क्षेत्रमा जोखिम

मनसुन ढिलो हुँदा सबैभन्दा बढी असर कृषि क्षेत्रमा पर्ने गर्छ। विशेषगरी धान रोपाइँ प्रभावित हुने भएकाले आकाशे पानीमा निर्भर किसानहरूका लागि यो अवस्था चुनौतीपूर्ण बन्न सक्ने विभागले जनाएको छ।

मौसम पूर्वानुमान महाशाखाका प्रवक्ता विभूति पोखरेलका अनुसार मनसुनी प्रणालीलाई निरन्तर निगरानीमा राखिएको छ र परिस्थितिअनुसार अद्यावधिक सूचना जारी गरिनेछ।

विभागले किसान, जलस्रोत व्यवस्थापन निकाय तथा सर्वसाधारणलाई समयमै सूचना लिएर आवश्यक तयारी गर्न आग्रह समेत गरेको छ।