नयाँ पुस्ताले मनमोहन अधिकारीलाई कसरी सम्झिने?—नारा होइन, कामबाट बनेको विरासत

काठमाडौं । इतिहास केवल मिति र घटनाले बनिँदैन, त्यो मानिसका काम र मूल्यले बाँच्छ। मनमोहन अधिकारी त्यस्ता नेता हुन्, जसलाई सम्झिँदा भाषणभन्दा बढी व्यवहार र नाराभन्दा बढी काम सम्झनुपर्ने हुन्छ।

आजको पुस्ताले उनलाई केवल ‘पहिलो कम्युनिस्ट प्रधानमन्त्री’ भनेर सम्झियो भने त्यो अधुरो स्मरण हुन्छ। उनलाई बुझ्न, उनले छोडेको विरासतको अर्थ बुझ्नुपर्छ।

१. सत्ता होइन, सेवा केन्द्रमा राख्ने नेता

दक्षिण एशियाकै पहिलो कम्युनिस्ट प्रधानमन्त्री बन्नु आफैंमा ठूलो उपलब्धि थियो। तर अधिकारीको विशेषता पदमा पुग्नु होइन, पदमा पुगेपछि के गरे भन्ने हो।

नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले) को नेतृत्व गर्दै २०५१ सालमा सरकार बनाउँदा धेरैलाई डर थियो। कम्युनिस्ट सरकार आयो भने के हुन्छ? त्यो डरलाई उनले कामबाट तोडे। सत्ता प्रयोग गर्ने होइन, सेवा गर्ने माध्यम हो भन्ने सन्देश दिए।

२. ‘वृद्धभत्ता’—राजनीतिभन्दा माथि उठेको निर्णय

अधिकारीलाई सम्झने सबैभन्दा बलियो कारणमध्ये एक हो—ज्येष्ठ नागरिक भत्ता। उनकै नेतृत्वमा सुरु भएको यो कार्यक्रम सुरुवातमा केवल १०० रुपैयाँ थियो। तर यसको अर्थ रकम होइन, सोच थियो।

त्यो समय समाजमा यस्तो धारणा थियो—राज्यले बुढाबुढीलाई बोझ मान्छ। अधिकारीले त्यो सोच उल्ट्याए—राज्यले ज्येष्ठ नागरिकको सम्मान गर्नुपर्छ।  आज यो भत्ता ४ हजार रुपैयाँ पुगेको छ। तर यसको जरो त्यहीँ छ—मानव सम्मानको राजनीति।

३. ‘आफ्नो गाउँ आफैं बनाऊँ’—स्थानीय विकासको बीउ

आज विकेन्द्रीकरण, स्थानीय विकास, गाउँको सशक्तीकरण जस्ता शब्द धेरै सुनिन्छन्। तर त्यसको व्यवहारिक सुरुवात अधिकारीकै पालामा भएको थियो। ‘आफ्नो गाउँ आफैं बनाऊँ’ कार्यक्रममार्फत गाउँमै बजेट पठाउने अभ्यास सुरु भयो। यसले स्थानीय तहलाई सक्रिय बनायो, जनतालाई विकासमा जोड्यो। आजको स्थानीय शासनको आधार त्यही सोचमा टेकेर उभिएको छ।

४. सादगी—राजनीतिमा दुर्लभ गुण

अधिकारीलाई सम्झिँदा उनको जीवनशैली पनि सम्झनैपर्छ। सत्तामा हुँदा पनि उनी विलासितामा रमाएनन्। सादा जीवन, स्पष्ट सोच र पारदर्शी व्यवहार—यी उनको पहिचान थिए। आजको राजनीतिमा जहाँ पदसँगै सुविधा र शक्ति जोडिन्छ, त्यहाँ अधिकारीको जीवनशैली एउटा फरक उदाहरण हो।

नयाँ पुस्ताले उनीबाट सिक्नुपर्ने सबैभन्दा ठूलो पाठ यही हो । राजनीति धनी बन्ने माध्यम होइन, समाज बदल्ने साधन हो।

५. विचारमा अडान, व्यवहारमा लचकता

अधिकारी कम्युनिस्ट नेता थिए, तर कट्टर होइन। उनले विचारमा अडान राखे, तर व्यवहारमा लचकता देखाए। मदन भण्डारी सँग मिलेर पार्टी एकता गर्नु होस् वा बहुदलीय जनवादको अभ्यास—उनले समयअनुसार निर्णय लिए। त्यसैले उनी केवल विचारका नेता होइनन्, व्यवहारका पनि नेता थिए।

६. लोकतन्त्र र कम्युनिज्मबीचको पुल

नेपालको राजनीतिमा लामो समय कम्युनिस्ट र लोकतान्त्रिक धारबीच टकराव थियो।  अधिकारीले ती दुई धारबीच पुल बनाउने काम गरे। उनले देखाए—कम्युनिस्ट भएर पनि लोकतन्त्रमा विश्वास गर्न सकिन्छ।  त्यसैले उनी केवल पार्टी नेता होइनन्, लोकतान्त्रिक आन्दोलनका पनि महत्वपूर्ण पात्र हुन्।

७. संकटमा पनि अडिग

उनको कार्यकाल विवादरहित थिएन। सरकारविरुद्ध अविश्वास प्रस्ताव आयो, संसद विघटन भयो, अदालतको हस्तक्षेप भयो। तर यी सबै परिस्थितिमा पनि उनले आफ्नो राजनीतिक अडान छोडेनन्।

यहाँ नयाँ पुस्ताले सिक्नुपर्ने कुरा के हो भने । राजनीतिमा सफलता केवल सहज बाटोबाट आउँदैन, कठिन निर्णय लिन सक्ने क्षमता चाहिन्छ।

८. व्यक्तिगत सम्बन्धभन्दा माथि राष्ट्रिय सोच

रोचक कुरा—बीपी कोइराला सँग उनको पारिवारिक सम्बन्ध थियो। तर राजनीतिमा उनले व्यक्तिगत सम्बन्धभन्दा विचारलाई प्राथमिकता दिए। यो उदाहरण आजको पुस्ताका लागि महत्त्वपूर्ण छ । व्यक्तिगत नाता र राजनीतिक जिम्मेवारी फरक कुरा हुन्।

९. अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पनि स्पष्ट अडान

भारत भ्रमणका क्रममा उनले १९५० को सन्धि पुनरावलोकनको कुरा उठाए। यो सानो कुरा थिएन। यसले देखाउँछ—उनी राष्ट्रिय हितका सवालमा स्पष्ट र निडर थिए।

१०. नयाँ पुस्ताका लागि के सन्देश?

आजको पुस्ताले अधिकारीलाई केवल फोटोमा माला चढाएर सम्झिनु पर्याप्त छैन। उनीबाट सिक्नुपर्ने कुरा व्यवहारमा उतार्नु हो।

उनको जीवनले केही स्पष्ट सन्देश दिन्छः सत्ता सेवा गर्नका लागि हो । नीति जनताको पक्षमा हुनुपर्छ। सादगी नै सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो । राजनीति मूल्यमा टिक्नुपर्छ, अवसरमा होइन । मनमोहन अधिकारीलाई सम्झिनु भनेको अतीत सम्झिनु मात्र होइन, वर्तमानलाई सुधार्ने प्रेरणा लिनु हो।

आजको पुस्ताले उनलाई किताबका पानामा सीमित राख्यो भने त्यो अन्याय हुनेछ। उनीलाई सम्झिने सही तरिका—उनले सुरु गरेको मानवीय, सादगीपूर्ण र जनमुखी राजनीतिलाई अगाडि बढाउनु हो। किनकि अन्ततः नेता पदले होइन, कामले अमर हुन्छ।