भारतका खानी क्षेत्रमा सौर्य बत्तिले महिलामा आशा र आत्मनिर्भरता

भारत । लाखौँ श्रमिक रहेको भारतको पश्चिमी राजस्थानमा धुलो, रोग र गरिबी दैनन्दिन चुनौती जस्तै छन् । यही कठोर वातावरणबिच सन्तोष देवीजस्ता महिलाले सौर्य इन्जिनियरिङ सिकेर आफ्नो घर-परिवारमा उज्यालो र आशा फिर्ता ल्याउन सफल भएका छन् । 

खानीमा दशकौँसम्म काम गर्दा श्वासप्रश्वास बिग्रिने पुरानो रोग सिलिकोसिसबाट उहाँका पति ओछ्यानमै परेपछि, परिवारको भविष्य बचाउन सन्तोषले हातमा नयाँ सीप लिन बाध्य भए । राजस्थानका करिब ३३ हजार खानीमा अत्यधिक मात्रामा पाइने सिलिका धुलोको दीर्घ सम्पर्कले उत्पन्न हुने यो रोग त्यहाँका हजारौँ परिवारको त्रास हो ।

आफ्ना चार सन्तानसहित बस्दै आएकी ३६ वर्षीया सन्तोष बेयरफुट कलेज, तिलोनिया, ब्यावरभन्दा दुई घण्टा टाढा, तीन महिनाको सौर्य इन्जिनियरिङ तालिममा सहभागी भएपछि पहिलो पटक आर्थिक आत्मनिर्भरता बटुल्न सफल हुनु भएको छ । प्यानल जडानदेखि तार जाडन, बत्ती जडानदेखि मर्मतसम्म सिकेपछि उनले गाउँमै विद्युत नपुगेका घर उज्यालो बनाउन योगदान गरिरहेकी छिन् । 

उनका पति सिलिकोसिसका कारण अब मुश्किलले हिँडडुल गर्न सक्नु हुन्छ । चिकित्सकीय खर्च निकै महङ्गो छ र राज्यले दिने न्यून भत्ता मात्र नै नियमित आयको स्रोत बनेको छ । यसैबिच बेयरफुट कलेजले स्थापित गरेको कार्यक्रमले सन्तोष जस्ता महिलालाई रोजगारी, आत्मविश्वास र घर सम्भारको विकल्प प्रदान गरेको छ । संस्थानका प्राविधिक प्रबन्धक कमलेश बिष्टका अनुसार सन् १९७२ मा स्थापना भएदेखि हालसम्म ९६ देशका तीन हजारभन्दा बढी महिलालाई तालिम दिने कलेजको मुख्य लक्ष्य ग्रामीण महिलालाई स्वाबलम्बि बनाए । 

निरक्षर सन्तोषको सपनासमेत साधारण छैन । उनि आफ्ना पाँचदेखि २० वर्ष उमेरका छोराछोरीलाई ‘राम्रो शिक्षा र उज्यालो भविष्य’ दिन चाहान्छिन् । अहिले थोरै भए पनि सौर्य प्यानल जडानबाट आम्दानी गर्न थालेकी उनि भविष्यमा महिनामा करिब ७० अमेरिकी डलर बराबर कमाउने आशा राख्नु हुन्छ । परिवारबाट टाढा बसेर प्रशिक्षण लिनु कठिन भएको स्वीकार गर्दै उनले यो सबै ‘लायकको यात्रा’ भएको बताइन । सन्तोषले गर्वका साथ तीन घरमा आफूले जडान गरेका फोटोभोल्टिक प्यानल देखाइन । जसले बत्ति, फ्यान र चार्जर चलाउन आवश्यक विद्युत उत्पादन गरिरहेका छन् ।

उनका पतिले वर्षौंसम्म बलौटे ढुङ्गा काट्दै पेभर निर्माणका लागि लगिने ढुङ्गा निकाल्ने कठिन काम गरिन । अहिले १६ डलरको मासिक भत्ता बाहेक आयको कुनै स्रोत छैन, औषधि महङ्गो छ र स्वास्थ्य झनै ओरालो । आँसु पुछ्दै सन्तोषले गहना बेचेको, आफन्तसँग पैसा उधारो लिएको र आफ्नो मङ्गलसूत्र समेत राखेको बताइन ।