म्हः पूजा : आत्मसम्मान, शारीरिक शुद्धि र आत्मशान्तिको मौलिक पर्व

काठमाडौं । आज नेवार समुदायले आत्मपूजा अर्थात् म्हः पूजा मनाइरहेका छन्। नेवारी भाषामा “म्हः” भन्ने शब्दको अर्थ “शरीर” हो। यसैले यो पर्व आत्म–साक्षात्कार, आत्म–सम्मान र शारीरिक शुद्धिको प्रतीकका रूपमा मनाइन्छ।

नेपाल संवत् अनुसार प्रत्येक वर्ष कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा तिथिमा मनाइने यो पर्वमा परिवारका सबै सदस्यहरू भेला भई आफ्नो शरीर र आत्माको पूजा गर्छन्। परिवारको जेठो सदस्यले मूलीका रूपमा अन्य सदस्यहरूको पूजा गर्दै हाँस, फूल, सगुन चढाउने परम्परा रहिआएको छ।

धार्मिक विश्वास अनुसार शरीरमा शान्ति नभएसम्म आत्मशान्ति प्राप्त हुँदैन। त्यसैले म्हः पूजामा तान्त्रिक विधिबाट शरीरको पूजा गरिन्छ। यसो गर्दा वर्षभरि चोट नलाग्ने, अशुभ टर्ने र मन पनि शान्त रहने विश्वास गरिएको छ।

म्हः पूजाको प्रक्रिया

पूजा सुरु हुनुअघि घरलाई माटोले लिपिन्छ र चामलको पिठोले मण्डल (नेवारीमा मरङ्ग) बनाइन्छ। यो मण्डल प्रायः अबिर र सुन्तला रंगको हुन्छ।

मण्डलमा अक्षता, लावा, फलफूल, ओखर, मुठुमारी, दीप बाल्ने “आँखे” आदि राखिन्छ।
प्रत्येक परिवार सदस्यको लागि अलग मण्डल बनाइन्छ र सबै पूर्वमुखी भएर बस्छन्।
जेठो सदस्यले टीका लगाइदिएर अक्षता, फलफूल, सुपारी र खुद्रा पैसा राखेको पात्रोले तीन पटक अभिषेक गर्छन्।

घरका नाङ्लो, कुचो, जाँतो, घ्याम्पो, घडा जस्ता दैनिक उपयोगका सामग्रीका लागि पनि मण्डल बनाइन्छ । जसले श्रम र उत्पादनप्रतिको सम्मान झल्काउँछ। त्यसपछि सुकुन्दा (प्रकाशको प्रतीक), धर्मदूत र कर्मदूतका लागि छुट्टै मण्डल बनाइन्छ।

किम्बदन्ती र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

परम्परागत कथा अनुसार, प्राचीन समयमा नेवार समुदायमा ठूलो दैवी प्रकोप आएर धेरै मानिसको मृत्यु भएको थियो। बाँचेका मानिसहरूले आत्मरक्षा र जीवित रहँदाको कृतज्ञता व्यक्त गर्न शरीरको पूजा गर्ने परम्परा सुरु गरेका थिए।

त्यसयता म्हः पूजा आत्म–सम्बोधन, आत्म–संस्कार र शारीरिक–मानसिक सन्तुलनको पर्वका रूपमा पुस्तौँदेखि चल्दै आएको छ।

नेपालका विविध संस्कृतिहरूमध्ये म्हः पूजा एक मौलिक र दार्शनिक रूपमा गहिरो पर्व मानिन्छ । जसले मानिसलाई “आफूभित्रको शक्तिप्रति कृतज्ञ र सजग रहन” सन्देश दिन्छ।