मखमलीको रङमा खुसी हरायो : मूल्यमा किसानको आँसु

काठमाडौं । तिहारको रंगीन तयारी सुरु भइसकेको छ । सडकछेउ, गल्ली र बजारहरूमा रंगीन बत्ती टल्किन थालेका छन् । तर, भक्तपुरको गुण्डुका सहदेव बस्नेतजस्ता फूल किसानहरूका अनुहारमा भने उत्साहभन्दा बढी चिन्ता झल्किन्छ ।

हरेक वर्ष झैँ यसपालि पनि उनले मखमली फुलबारीलाई सजाएका छन् । बिहानैदेखि खेतको ढिस्कोमा हरियो बोटमा उम्रिएका स–साना फुलका मुन्टाहरू टिप्दै उनी भन्छन्, “फूल राम्रो फुल्छ, माला पनि राम्रै बन्छ । तर मूल्य भने घट्दै गएको छ ।”

बस्नेतले दश वर्षअघि एक गोटा मखमली माला ३३ रुपैयाँमा बेच्ने गर्थे । अहिले त्यो माला १८ देखि २३ रुपैयाँमै बिक्री गर्नुपर्छ । “खेत जोत्न, बीउ हाल्न, सिँचाइ गर्न र कामदार राख्न खर्च बढ्यो, तर माला बेच्दा नाफा नै हुँदैन,” उनले गुनासो गरे ।

‘मूल्य नपाउँदा परिश्रम माटोमा’

गुण्डुकी अर्की किसान गंगा थापा पनि बस्नेतकै पीडामा छन् । बीस वर्षदेखि मखमली खेती गर्दै आएकी उनले भनिन्, “पहिला मखमली नै हाम्रो मुख्य आम्दानी थियो । अहिले त मालाको मूल्य घट्दा जोत्न मन नै उठ्दैन ।”

थापा भन्छिन्, “सरकारले दशैंमा खसीबोकाको भाउ तोक्छ, तर तिहारमा फूलको भाउ किन नतोक्ने ? हामी पनि किसान हौं । हाम्रो पसिनाको मूल्य पनि बराबर हुनुपर्छ ।”

विचौलियाको फाइदा, किसानको घाटा

गुण्डुकै निर्मला बस्नेतले यस वर्ष माग केही बढेको बताइन् । “गत वर्ष दुई हजार वटा माला बेचेकी थिएँ । यस वर्ष अहिले नै एक हजार दुई सय पुगेको छ । व्यापारीहरू घरमै आएर किनेर लैजान्छन्,” उनले भनिन् ।

तर उनीहरूका अनुसार, व्यापारीहरू किसानको घाटामा व्यापार गर्छन् । खेतमा किसानले २० रुपैयाँमा दिएको माला बजारमा ४०–५० रुपैयाँमा बेचिन्छ । “बीचमा विचौलिया धेरै छन्, नाफा उनीहरू लिन्छन् । हामीले त फुलको सुगन्ध मात्रै पाउँछौं,” निर्मलाले भनिन् ।

राधा थापा र अनिता बस्नेत पनि त्यही पीडामा छन् । उनीहरू भन्छन्, “विचौलियाका कारण किसानले उचित मूल्य नपाउने, उपभोक्ताले महँगोमा किन्नुपर्ने स्थिति छ । सरकारले मालाको मूल्य तोकिदिए सबैलाई सहज हुने थियो ।”

कृषि नीतिले फूल बिर्सियो

किसानहरूको गुनासो एउटै छ — सरकारको ध्यान कहिल्यै फूलतिर पुगेको छैन । धान, गहुँ, आलु र तरकारीको मूल्य निर्धारण हुने गर्छ, तर फूल किसानको पसिनाको मूल्य राज्यले कहिल्यै गनेको छैन ।

नेपालमा हरेक वर्ष तिहारका लागि लाखौँ गोटा मखमली माला आवश्यक पर्छ । भक्तपुर, काभ्रे, चितवन, ललितपुर र काठमाडौंका सयौं किसान यो फूल खेतीमा निर्भर छन् । तर खेतीका लागि आवश्यक गुणस्तरीय बीउ, मल, औषधि र बजारको सहज पहुँच नहुँदा उनीहरू विस्थापित हुँदै गएका छन् ।

“बीउ राम्रो पाइँदैन, किरा धेरै लाग्छ, औषधि पनि महँगो छ । हाम्रो समस्या सुनिदिने कोही छैन ,” बस्नेतले भने ।

फूलको सुगन्धमा पसिनाको गन्ध

मखमली फुलाउँदा खेतभरि फैलिने सुगन्धले मन लोभ्याउँछ । तर त्यसै फुलबारीभित्र पसिना बगाउने किसानको कथा सुन्नेहरू थोरै छन् । तिहारमा शहर उज्यालो हुन्छ, घर आँगन रंगिन हुन्छ, देउसी–भैलो गुञ्जिन्छ । तर मखमली फुलबारीमा किसान भने भोलिको मूल्य र बजारको चिन्तामा डुबेका हुन्छन् ।

सहदेव बस्नेत भन्छन्, “फूल बेचेर हामीले आफ्नो परिवार पाल्छौं । तर यस्तै भयो भने अर्को वर्ष मखमली जोत्न मन लाग्दैन ।” उनको मनको बगैंचामा एउटा आशा अझै बाँकी छ । “सरकारले हाम्रो आवाज सुनेर मखमलीको मूल्य तोकिदियोस्, अब तिहारमा फूलसँगै किसानको अनुहार पनि फुलोस् ।”