नेपाल र क्षेत्रीय आतंकवादः जोखिम, आरोप र उपाय

दक्षिण एसियामा आतंकवाद : नेपाललाई कस्तो छ चुनौती ?

काठमाडौं । दक्षिण एसिया जनघनत्व, धार्मिक–सांस्कृतिक विविधता र भाषिक समृद्धिले भरिपूर्ण क्षेत्र हो । तर यही क्षेत्र दशकमौंदेखि आतंकवाद, उग्रवाद र हिंसात्मक द्वन्द्वको चरम चपेटामा परिरहँदै आएको छ । अफगानिस्तान, पाकिस्तान, भारत, बंगलादेश, श्रीलंका, माल्दिभ्स, भुटान र नेपाल फरक–फरक स्वरूपमा यसको असर भोगिरहेका छन् ।

नेपाल आतङ्कवादीहरूको प्रमुख आश्रयस्थल नभए पनि यहाँका नागरिक र भूमिसँग जोडिएका घटना पुष्टि गर्छन् कि नेपाल पनि पूर्णतया अछुतो छैन ।

नेपालसँग जोडिएका प्रमुख घटनाहरू

इराकमा १२ नेपालीको हत्या (२०६१ भदौ १६) – सुन्नी अतिवादी समूहले १२ नेपाली श्रमिकको हत्या गर्‍यो, जुन नेपालसँग जोडिएको भयावह आतङ्कवादी घटना हो ।

इजराइलमा १० विद्यार्थीको मृत्यु (सन् २०२३) – हमासको आक्रमणमा परेर १० जना नेपाली विद्यार्थी मारिए भने एक जना अझै बेपत्ता छन् ।

भारत, पहलगाममा नेपालीको मृत्यु (सन् २०२४ अप्रिल) – आतङ्कवादी आक्रमणमा परेर सुदीप न्यौपानेको निधन भयो ।

इन्डियन एअरलाइन्स विमान अपहरण (सन् १९९९, त्रिभुवन विमानस्थलबाट) – नेपालकै भूमि प्रयोग गरी अपहरण गरिएको थियो ।

दाउद इब्राहिमका सहयोगी पक्राउ (२०८१ साउन २०) – अन्तर्राष्ट्रिय अपराधी समूहसँग सम्बन्धित सलीम पिस्टल नेपालमै समातिए ।

यी घटनाले नेपाल पनि क्षेत्रीय आतंकवादको चपेटामा पर्न सक्ने देखाउँछन् ।

नेपालमाथि उठाइने आशंका

भारतले पटक–पटक नेपाललाई आतंकवादी गतिविधिका लागि “ट्रान्जिट प्वाइन्ट” को रूपमा प्रयोग भएको आरोप लगाउँदै आएको छ । सन् १९९९ को विमान अपहरणपछि भारतले नेपाललाई संवेदनशील क्षेत्रको सूचीमा राखेको हो । त्यही कारण त्रिभुवन विमानस्थलमा सुरक्षासम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय दबाब बढेको थियो ।

त्यस्तै, चीनले समेत विगतमा “खम्पा विद्रोह” मार्फत आफ्नो विरोधी समूहलाई नेपालबाट सहयोग मिलेको भनी चिन्ता व्यक्त गर्दै आएको छ ।

नेपालका लागि चुनौती

सुरक्षा विशेषज्ञका अनुसार नेपालको सुरक्षा प्रणाली अझै कमजोर छ । सीमावर्ती क्षेत्रमा निगरानी नहुनु, अपराधीलाई आतंकवादीको हैसियतमा नजाँचिनु र कूटनीतिक समन्वयको कमी नै नेपालका कमजोरी हुन् ।

पूर्वपरराष्ट्रमन्त्री एनपी साउद भन्छन् – “हामी अरूको घरमा मात्रै समस्या छ भनी नसोचौँ, नेपाल पनि त्यही जोखिममा छ ।”

राष्ट्रपति पौडेलका सल्लाहकार सुनिल बहादुर थापाले समेत लस्कर–ए–तैयबा र अलकायदाले नेपाललाई ट्रान्जिटको रूपमा प्रयोग गर्दै आएको गम्भीर खतरा रहेको चेतावनी दिएका छन् ।

दक्षिण एसियाको सन्दर्भमा नेपाल

ग्लोबल टेरोरिज्म इन्डेक्स २०२४ अनुसार विश्वका २७ प्रतिशत आतङ्कवादी आक्रमण दक्षिण एसियामा हुन्छन् । सन् २००१–२०१९ बीच करिब ६० हजार मानिसको ज्यान गएको तथ्याङ्क छ ।

अफगानिस्तान र पाकिस्तानमा मात्रै ८५% मृत्यु भएको छ ।

भारत १४औँ, पाकिस्तान चौथो र अफगानिस्तान छैटौँ उच्च जोखिममा छन् ।

नेपाल भने ४५औँ स्थानमा झरेको छ, जसलाई सकारात्मक प्रगति मानिन्छ ।

तर नेपाल–भारत विकास मञ्च, नेपाल इन्स्टिच्युट फर इन्टरनेसनल कोअपरेसन एन्ड इन्गेजमेन्टलगायत संस्थाले चेतावनी दिएका छन् – “दक्षिण एसियामा आतंकवाद नियन्त्रण नभएसम्म नेपाल पनि सुरक्षित छैन ।”

दीर्घकालीन समाधान के ?

सुरक्षा संयन्त्र सुदृढीकरण – सीमा व्यवस्थापन, सूचना संकलन र आन्तरिक निगरानीलाई आधुनिक बनाउने ।

क्षेत्रीय सहकार्य – सार्क जस्ता क्षेत्रीय संयन्त्रलाई सक्रिय बनाउनुपर्ने ।

जनताकेन्द्रित रणनीति – असन्तुष्टि, विभाजन र हिंसालाई कम गर्ने गरी नीति निर्माण गर्नुपर्ने ।

अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीति – छिमेकी मुलुकसँग तालमेल गर्दै आतंकवादविरोधी सहकार्य बढाउनुपर्ने ।

विशेषज्ञ इन्दिरा अधिकारी भन्छिन् –“राज्य संवेदनशील नभएका, असन्तुष्टि बढेका र दमन भइरहेका अवस्थामा आतंकवादका घटना बढ्छन् । त्यसैले समाधानका लागि आन्तरिक एकता र क्षेत्रीय सहकार्य अपरिहार्य छ ।”

निष्कर्ष

दक्षिण एसिया आज पनि आतंकवादको हबका रूपमा चिनिन्छ । नेपाल प्रत्यक्ष युद्धभूमि नभए पनि यसका नागरिक, भूमि र छवि प्रभावित भइरहेका छन् । नेपालको प्रमुख चुनौती भनेको आफ्ना सीमा सुरक्षित राख्दै आतंकवादी गतिविधिलाई नेपालमार्गी हुन नदिनु र क्षेत्रीय–अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यद्वारा दह्रो सुरक्षा प्रणाली निर्माण गर्नु हो ।