जहाँ समुदायले तोक्छ काम गर्ने समय

हुम्ला  ।  हुम्लाको नाम्खा–६ मा पर्छ हल्जी गाउँ, जहाँ ९० घरधुरीको बसोबास छ । उनीहरूले जति पनि र जुनसुकै बेला पनि खेतीपातीलगायतका काम गर्न पाउँदैनन् । कुन काम कति समयसम्म गर्ने भनेर समुदायले तोकिदिन्छ । ६० वर्ष नाघेका र १२ वर्ष मुनिकालाई भने काममा लगाउन नपाइने नियम छ ।

हल्जीमा उवा र जौ बाली मात्रै उत्पादन हुन्छ । खेती लगाउने र काट्ने बेला कामको धेरै चाप हुन्छ । त्यति बेला पनि दिनमा ५ घण्टा मात्र काम गर्ने समयसीमा तोकिएको छ । ‘यो बेला बिहान ६ देखि ११ बजेसम्म मात्र बारीको काम गर्न मिल्छ,’ वडाध्यक्ष पाल्जोर तामाङले भने, ‘बिहानै कोही पनि काममा निस्किन पाउँदैन । काममा ढिला निस्किए फरक पर्दैन तर ११ बजेपछि काम गर्न पाइँदैन ।’ बिहानदेखि बेलुकीसम्म काम गर्दा बिरामी पर्न सक्ने हुनाले निश्चित समय तोक्ने गरिएको उनले बताए । हल्जीमा प्रायः काम सामूहिक रूपमा गर्ने चलन छ ।

हरेक वर्ष चैत–वैशाखतिर समुदायको भेला गरेर खेतीपातीदेखि चरिचरनसम्मका काममा समयसीमा तोक्ने गरिन्छ । नियमित घरायसी र सामान्य काममा भने यस्तो बाध्यता नभएको वडाध्यक्ष तामाङ बताउँछन् । नियम पालना भए–नभएको हेर्न ४ महिला र ३ पुरुषको समिति बनाइएको हुन्छ । अहिलेको समिति पछिल्लो स्थानीय तहको चुनावकै बेला गठन गरिएको हो । समितिमा वडाध्यक्ष र सदस्यहरू संरक्षकको भूमिकामा हुन्छन् ।

खेतीपातीबाहेकका काममा पनि बिहान कुन समयमा निस्कने र दिउँसो वा साँझ कति बेला फर्किने भनेर सामूहिक छलफलबाटै टुंगो लगाइन्छ । केही काम ८ घण्टासम्म गर्न सकिने नियम पनि हुन्छ । काम गर्ने समयावधि

तोक्ने चलनबाट स्थानीय खुसी नै रहेको स्थानीय लुन्डुप तामाङले बताए । उनका अनुसार नियम मिच्नेलाई कारबाही पनि हुन्छ । बालबालिकाले १८ वर्ष पुगेपछि मात्र सामाजिक काम गर्न पाउँछन् । वृद्धवृद्धा र बालबालिकाले सक्दैनन् भनेर काममा लगाइँदैन ।

स्थानीय छिरिङ न्यान्डक तामाङका अनुसार गाउँमा ड्रोङग्पा, मेरे र बोम्ता गरी तीन प्रकारले परिवारको विभाजन गरिएको हुन्छ । पहिलो नम्बरमा राखिने हुने–खानेको परिवारलाई ड्रोङग्पा भनिन्छ । सामूहिक रूपमा गरिने काममा ड्रोङग्पाको घरबाट एक जना मात्र सहभागी भए पुग्छ । मेरेको घरबाट दुई जना जानुपर्छ । बोम्ताको घरबाट दुई जनाभन्दा बढी सहभागी हुनुपर्ने चलन छ । स्थानीयले वर्षमा दुई पटक बैठक बसेर गाउँमा भएका काम र नीति–नियम पालनाबारे समीक्षा गर्छन् ।

समुद्री सतहबाट ३ हजार ६ सय ६० मिटर उचाइमा रहेको हल्जीका बासिन्दा बसाइँ सर्दैनन् । बसाइँ सरेर अन्त गए राम्रो हुँदैन भन्ने उनीहरूको मान्यता छ । व्यापार, व्यवसाय तथा अन्य कामका सिलसिलामा बाहिर गए पनि गाउँ फर्कनुपर्ने मान्यता स्थानीयमा छ । घरपरिवारमा अशान्ति हुने, बालबच्चाको शिक्षादीक्षा रोकिने, आँटेको र सञ्चालन भइरहेको व्यापार व्यवसायमा असफलता भोग्नुपर्ने डरले बसाइँसराइ नगर्ने चलन रहेको स्थानीय बताउँछन् ।

हल्जीमा एक हजार वर्षभन्दा पुरानो हल्जी गुम्बा छ । त्यसलाई धार्मिक तथा ऐतिहासिक रूपले निकै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । गुम्बा जीर्ण बन्दै गए पनि पुनर्निर्माण गर्न स्थानीय डराउँछन् । मुख्य गुम्बालाई बलियो बनाइराख्न काठको टेको लगाइएको छ ।

हल्जी गाउँका बासिन्दा कुनै समय भेडा, च्यांग्रा, चौंरीपालन पनि गर्थे । स्थानीय उत्पादनलाई हुम्ला बजार र तिब्बततिर पठाउँथे । अचेल उनीहरूले पशुपालन छाडेका छन् । मजदुरीका लागि तिब्बततिर जाने चलन छ । ‘मजदुरीबाटै धेरैले जीवन निर्वाह गरिरहेका छन्,’ वडाध्यक्ष तामाङले भने  । याे समाचार वीरेन्द्रनगरबाट तृप्ति शाहीले कान्तिपुर दैनिकमा लेखेकी  छन् ।