गरिबीले खुसी खायो, खडेरीले खेत

बाजुरा, ९ मंसिर । बाजुरा सदरमुकाम मार्तडीमा यात्रुले भरिएको खचाखच बस देख्नेका लागि यो जिल्ला दुर्गम र चलहपहलविहीन होइन भन्ने भ्रम पनि पर्न सक्छ । यतिबेला मार्तडीबाट धनगढी र महेन्द्रनगर जाने बसमा भरिएका यात्रुले चाडपर्व र रमझमको झल्को दिन्छन् । तर, यथार्थ भने योभन्दा धेरै कारुणिक छ । आजको राजधानी दैनिकमा खबर छ– मार्तडी बजारको भीडभाड अब केही दिनमा सुनसान हुनेछ र यो रुटमा चल्ने सवारी पनि । किनकि, खचाखच भरिएका बसले जिल्लावासीलाई रोजगारीका लागि भारत लैजाँदै छन् । गाउँमा बिस्तारै वृद्ध र बालबालिका मात्र हँुदै छन् । वर्षभरि खान पुग्ने खाद्यान्न उत्पादन नहुने सदाबहार समस्यामा यसपटक खडेरीको अर्को मार थपिएपछि बाध्यतावश भारत छिर्नेको लर्को बाजुरामा मात्र होइन, सुदूर र मध्य पहाडका सबै जिल्लामा उस्तै छ । बाजुराबाट धनगढी महेन्द्रनगर जाने बसहरू यतिबेला युवाहरूले खचाखच भरिने गरेका छन् । ‘गाउँबाट हुलका हुल मान्छे आउँछन् । दुई÷तीन दिनअगाडिदेखि नै टिकट बुकिङ गरेर पालो कुरेर बस्छन्,’ मार्तडी बस काउन्टरका महेन्द्र रावलले भन्छन् । बसमा अधिकांश भारत नोकरी गर्न जाने मात्र भेटिन्छ । अरू मुलुकजस्तो भिसा लगाइरहनुनपर्ने भएकाले पनि रोजगारी गर्न भारत जानेको संख्या अत्यधिक बढेको छ । ‘श्रीमान्लाई भारत पठाउने रहर त थिएन, तर के गर्ने, गाँसबास जोड्न बाध्य भएर पठाउनुपरेको छ,’ श्रीमान्लाई सिमलाका लागि बिदाइ गर्न सदरमुकाम आएकी धौली कुमालले भनिन्, ‘परिवारसँगै बस्ने रहर त छ नि, तर के गर्नु, खडेरीले खेत खाए पनि गरिबीले परिवार नै खाएको दिन त आउन दिनुभएन नि †’ उब्जाउ नहुने र भइहाले पनि खडेरीका कारण बाली उठाउनै नपाइने भएपछि परिवार पाल्न भारत जान लागेको सुरत थापाको भनाइ छ । बसका अधिकांश यात्रु भारतको दिल्ली, मुम्बई, कुमाउ, सिमलालगायत स्थानमा ज्याला मजदुरी गर्ने हिँडेको बताउँछन् । गोत्री–२ बाजुराका नन्द कडारा अन्नबाली खडेरीका कारण नष्ट भएपछि कामका लागि भारत हिँडेका छन् । लगाएको धानबालीबाट केही महिना खान पुग्ला भन्ने आसमा रहेका उनलाई खडेरीले निराश बनायो । ‘खडेरीले अन्नबाली सुकाएपछि भकारी रित्तियो खानलाई केही छैन । अब कामका लागि भारत जाँदै छु,’ उनले भने, ‘बर्खे बाली खडेरीले केही उत्पादन भएन । हिउँदे बाली लगाउन नपाउँदा खाद्य संकट हुने भएपछि भारत हिँडे ।’ यो वर्ष पानि नपरेका कारण खेती छोडेर बाजुरा, बझाङ, अछाम, हुम्ला, कालीकोट, मुगु जिल्लाका युवा मात्र होइन, युवती र विद्यालय उमेरका केटाकेटीसमेत हातमुख जोड्ने जोहो गर्न भारत जान हिँडेका छन् । मुगु श्रीकोट–२ रोल गाउँका गोकर्ण शाही पनि कामका लागि भारतको सिम्ला पहाडतिर लागेका छन् । लगाएको कोदो बाली र धानबालीमा खडेरीका कारण सुकेपछि परिवार पाल्न भारत पस्नुपरेको पीडा उनले सुनाए । ‘लगाएको बालीबाट सातजनाको परिवारलाई ६ महिना खान पुग्ने गरेको थियो । खडेरीले बाली सुकेपछि छाक टार्न कुनै जोहो नभएपछि भारततिर हिँडियो,’ गोकर्णले सुनाए । लगातारको खडेरीका कारण पानि नपर्दा खेतीयोग्य जमिन बाँझै छन् । खडेरीका कारण बाजुरा, अछाम, बझाङ, मुगु र हुम्लामा बर्खे बाली सुकेको थियो भने हिउँदे बाली लगाउन नपाएको स्थानीयले बताएका छन् । बाजुराको पूर्वोत्तर कोल्टी क्षेत्रमा भयानक खडेरीले जगन्नाथ, साप्पाटा, जुकोट, वाई, गोत्रीलगायतका ११ गाविसवासी बर्खे बालीबाट पनि उत्पादन नभएपछि कामका लागि भारत हिँडेका छन् । जिल्ला कृषि विकास कार्यालय बाजुराका अनुसार जिल्लामा बर्खे बालीमा ६० प्रतिशतभन्दा बढी बालीमा क्षति पु¥याएको छ । खडेरीले अन्न बालीमा क्षति पु¥याएपछि गाउँका सबै युवा भारततिर लागेको कार्यालयका अधिकारीको भनाइ छ । कामका लागि सबै युवा भारत गएपछि गाउँ नै सुनसान भएको मुगुका रमेश बानियाँले बताए । ‘त्यसै त कृषिबाट तीन महिना पनि खान पुग्दैनथ्यो, त्यसैमा खडेरीले सखाप पारेपछि सास राख्नै धौधौ छ,’ भारतको मायापुरीमा चौकीदारी गर्न हिँडेका प्रेम कुमालले पीडा पोखे । ‘गाउँमा बसेर परिवार पाल्न सकिँदैन । काम गरौं भने पनि कुनै उद्योगधन्दा छैन, अन्य कुनै उपाय छैन । बाध्य भएर नोकरी गर्न भारत हिँडियो,’ खचाखच बसमा सामान मिलाउँदै गरेका कुमालले भने । अब पाँचजनाको परिवार भारतबाट कमाइ गरेर ल्याएको रकम, खाद्यान्न र लत्ताकपडाले मात्रै धान्नेछ । खडेरीले अन्नबाली सुकेका यी क्षेत्रमा सधैं खाद्य संकटको समस्या हुने गरेको छ । राहतका कार्यक्रम समयमै ल्याउन नसके चरम खाद्य संकट हुने कृषि विकास कार्यालयले जनाएको छ । अन्नबाली सबै सुकेकाले चामल किन्न भए पनि पुरुषहरू भारत गएको स्थानीय भाना थापाले बताइन् । ‘अब हिउँदका महिनामा पुरुष गाउँमा बस्दैनन्,’ उनले भनिन्, ‘गाउँ नै सुनसान छ । पुरुषहरू भेट्नै ग्राहो छ ।’