गाग्रो बोकेर राति २ बजेदेखि हिँड्छन् गाउँले, ६ घण्टामा आउँछ एक गाग्रो पानी

काठमाडौं । रातको सन्नाटा चिर्दै गाउँमा मानिसहरू उठ्न थाल्छन् । कतै कुखुरा बासेको हुँदैन, कतै बिहानको पहिलो उज्यालो देखिएको हुँदैन । तर सल्यानको वनगाड कुपिण्डे–६ काँराकोटका डिल्लीप्रसाद बुढाथोकीको निद्रा भने त्यतिबेलै खुलिसकेको हुन्छ ।

उनका लागि बिहान २–३ बज्नु नयाँ दिनको सुरुवात हो । तर त्यो नयाँ दिनको सुरुवात पढाउन विद्यालय जाने तयारीबाट हुँदैन । खेतबारीको कामबाट पनि हुँदैन । सुरु हुन्छ– गाग्रो बोकेर पानी खोज्न निस्किएपछि ।

भाले बास्नुअघि नै उनी घरबाट निस्कन्छन् । काँधमा गाग्रो हुन्छ । गन्तव्य हुन्छ– वैखुरे वा टिमुरेखोली । घरको धारामा पानी आउँदैन । गाउँको मुहान सुकेको छ । त्यसैले पानी खोज्न घण्टौं हिँड्नु उनको बाध्यता बनेको छ ।

स्थानीय जनता प्राथमिक विद्यालयका शिक्षकसमेत रहेका ३८ वर्षीय बुढाथोकी एक्ला होइनन् । करिब ८०–८५ घर रहेको काँराकोटका सबै परिवारको अवस्था उस्तै छ ।

पानी खोज्न बिहानै उठ्नु, टाढाको मुहानसम्म पुग्नु, लाइन लाग्नु, गाग्रो भर्नु र फेरि उकालो–ओरालो गर्दै घर फर्किनु । यही चक्रमा काँराकोटको एउटा पुस्ता आफ्नो समय खर्चिरहेको छ ।

‘मुहान सुकेर धारामा पानी नै आउँदैन । त्यही भएर पानी खोज्दै टाढा–टाढा जानुपर्छ,’ बुढाथोकी भन्छन्, ‘पानीको अभावले गाउँका सबैको दैनिकी प्रभावित भएको छ ।’ यो वाक्यमा काँराकोटको सम्पूर्ण पीडा अटाएको छ ।

पानी लिन गएको मान्छे ६ घण्टापछि फर्किन्छ

काँराकोटमा पानीको संकट कति गहिरो छ भन्ने एउटा सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक भएको तस्वीरले देखाउँछ ।

काँधमा गाग्रो बोकेर पानी लिन हिँडिरहेका स्थानीयको तस्वीर सार्वजनिक भएपछि त्यसमा स्थानीय प्रेम बिकले प्रतिक्रिया जनाए । उनको प्रतिक्रिया कुनै सामान्य टिप्पणी थिएन । त्यो गाउँको वर्षौंदेखिको पीडाको बयान थियो ।

बिकका अनुसार एक गाग्रो पानी ल्याउन उनलाई ६ घण्टासम्म लाग्छ । ६ घण्टा । आजको समयमा धेरै मानिसका लागि यो समय लामो दूरीको यात्रा गर्न पर्याप्त हुन्छ । तर काँराकोटका लागि यही ६ घण्टा एक गाग्रो पिउने पानीको मूल्य बनेको छ ।

‘म यही गाउँको बासिन्दा भएको कारण गाउँघरमा हिँड्दा गाउँघरकी दिदीबहिनी, दाजुभाइहरूको कुरा सुन्दा घण्टौं हिँडेर पिउने पानीको कष्टकर जिन्दगी बिताउनु परेको छ । मलाई सम्झिँदा पनि रुन मन लाग्छ,’ बिकले लेखेका छन्, ‘६ घण्टा लगाएर पानी ल्याएको मान्छे म नै हुँ ।’

उनले पानीको समस्या समाधानका लागि स्थानीय सरकारदेखि केन्द्र सरकारसम्म पटक–पटक जानकारी गराइएको दाबी गरेका छन् । तर समस्या समाधानतर्फ अपेक्षित पहल नभएको उनको गुनासो छ । पानीका लागि ६ घण्टा हिँड्नुपर्ने नागरिकको पीडा सुन्न राज्यलाई कति समय लाग्छ ?

यो प्रश्न काँराकोटको मात्र होइन । चुनावमा भोट माग्न पुग्ने नेताहरू कहाँ छन् ? बिकको प्रतिक्रियामै स्थानीय सान्त्वना बुढा क्षेत्रीले अर्को कठोर प्रश्न गरेकी छन् ।  ‘चुनावको बेला यो गाउँमा भोट माग्न मात्रै किन जान्छौं ? लाज मान्दैनौं ?’

यो प्रश्नमा एउटा गाउँको आक्रोश छ । वर्षौंदेखि पानीको अभाव झेलिरहेको बस्तीमा चुनावका बेला आश्वासन पुग्छन् । नेताहरू पुग्छन् । विकासका भाषण पुग्छन् । तर चुनाव सकिएपछि त्यही गाउँ फेरि आफ्नै समस्यासँग एक्लै छाडिन्छ ।

काँराकोटका नागरिकका लागि खानेपानी कुनै विलासिता होइन । यो जीवनको पहिलो आवश्यकता हो । तर त्यही आधारभूत आवश्यकताका लागि उनीहरू राति २ बजे उठेर हिँड्नुपर्ने अवस्थामा छन् ।

रातभरि पानीको पालो कुर्छन्

वनगाड कुपिण्डे नगरपालिकाका प्रवक्ता धनबहादुर पुनका अनुसार काँराकोटमा मात्र होइन, नगरपालिकाका अन्य लेकाली क्षेत्रमा समेत खानेपानीको संकट चर्किएको छ । स्थानीयहरू खोला र पुराना कुवाको भरमा दैनिकी चलाइरहेका छन् ।

‘खानेपानीका लागि रातभरि सुत्दैनन् । उज्यालो नहुँदै कोलाहल सुनिन्छ,’ पुन भन्छन्, ‘खास गरी लेकाली भेगमा पानीको समस्या छ । भदौसम्म मूल फुट्ला कि भन्ने आशा छ ।’

कल्पना गर्नुस्– मानिसहरू रातभरि पानीको पालो कुर्छन् । बिहान उज्यालो नहुँदै गाउँमा मानिसको चहलपहल सुरु हुन्छ । तर त्यो चहलपहल रोजगारी, शिक्षा वा बजारतर्फ जाने तयारीका लागि होइन, पानीको खोजीका लागि हुन्छ ।

पानी नपाउँदा शरीर मात्र सुक्दैन । गाउँको अर्थतन्त्र, शिक्षा, कृषि र सामाजिक जीवनसमेत सुक्दै जान्छ ।

पानी छैन, खेतमा धान पनि छैन

वनगाड कुपिण्डे–६ का वडाध्यक्ष गणेशबहादुर बुढाक्षेत्रीका अनुसार पानीको संकटले गाउँको कृषि प्रणालीमै असर पार्न थालेको छ । यो वर्ष साउनमा पर्याप्त पानी नपर्दा खानेपानीको समस्या मात्र होइन, धान रोपाइँसमेत प्रभावित भएको छ ।

‘उत्पादनको हिसाबले राम्रो ठाउँ हो । तर पानीको चर्को अभाव छ,’ उनी भन्छन्, ‘खानेपानीकै समस्या भएपछि धान रोपाइँ गर्न पाउने त कुरै भएन । ७० प्रतिशत धान रोप्न बाँकी छ । धानको बीउ बिग्रिएका छन् ।’  यसको अर्थ काँराकोटमा समस्या गाग्रोमा मात्र छैन ।

घरमा पिउने पानी छैन । खेतमा सिँचाइ छैन । धान रोप्न पानी छैन । बीउ बिग्रिँदै छन् । उत्पादन घट्ने जोखिम बढ्दै छ ।

आज पानीको खोजीमा घण्टौं हिँडिरहेका किसान भोलि खाद्यान्नको खोजीमा बजार धाउनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ । पानीको संकट विस्तारै खाद्य संकटको बाटोमा समेत पुग्दैछ ।

सल्यानको समस्या होइन, देशभरको संकेत

सल्यानको काँराकोटमा देखिएको दृश्य नेपालका अन्य पहाडी बस्तीमा पनि दोहोरिएको छ । कालीमाटी गाउँपालिकाको लक्ष्मीपुर क्षेत्रमा समेत खानेपानीको अभाव रहेको गाउँपालिकाकी उपाध्यक्ष सनसिल्ता वली डिसी बताउँछिन् ।

समस्या देखिएपछि विभिन्न संघसंस्थासँग सहकार्य गरेर खानेपानी आयोजना सञ्चालन गरिएको उनले बताइन् । ‘पानीको चरम अभाव देखिएपछि विभिन्न संघसंस्थासँग मिलेर खानेपानी आयोजना सञ्चालन गरेका छौं,’ उनी भन्छिन्, ‘खानेपानीलाई प्राथमिकता दिएर काम गरिरहेका छौं ।’ तर समस्या सल्यानमा मात्र छैन ।

पूर्वी नेपालको खोटाङ पुग्दा पनि अवस्था उस्तै देखिन्छ ।

हलेसी तुवाचुङ नगरपालिकाका ११ मध्ये ७ वटा वडामा खानेपानीको समस्या रहेको नगरप्रमुख बिमला राई बताउँछिन् । वडा नम्बर १ देखि ७ सम्म पानीको अभाव बढी छ ।

त्यहाँ बृहत् हलेसी लिफ्टिङ खानेपानी आयोजना सञ्चालनमा छ । तर आयोजना सञ्चालन नहुँदा स्थानीयहरू स–साना कुवा र अन्य परम्परागत स्रोतको भर पर्न बाध्य छन् । ‘पानीको चरम अभाव पनि छ, हामी समाधानको पहल पनि गरिरहेका छौं,’ राई भन्छिन् ।

एक लिटर पानीको पनि मूल्य छ

हलेसी तुवाचुङ–१ मा त झन् पानीको मूल्य नै तोकिएको छ । वडाध्यक्ष रुद्रकुमार राईका अनुसार स्थानीयलाई प्रतिलिटर २० पैसाका दरले पानी उपलब्ध गराउनुपर्ने अवस्था छ ।

पहिले प्रतिलिटर १० पैसामा पानी दिइन्थ्यो । खर्च धान्न नसकेपछि मूल्य बढाउनुपरेको उनको भनाइ छ । ‘प्रतिलिटर १० पैसामा पानी उपलब्ध गराउँदै आएका थियौं । धान्न नसक्ने भएपछि बढाउनु परेको हो,’ उनी भन्छन् ।

पानी निःशुल्क पाइने वस्तुजस्तो लाग्छ । आकाशबाट पानी पर्छ । खोलामा पानी बग्छ । पहाडमा मुहान फुट्छन् । तर गाउँका नागरिकका लागि अहिले पानीको एउटा गाग्रो पनि मूल्यवान वस्तु बनेको छ ।

कतै त्यसका लागि घण्टौं हिँड्नुपर्छ । कतै पैसा तिर्नुपर्छ । कतै रातभरि पालो कुर्नुपर्छ । सिन्धुपाल्चोकमा पनि मुहान सुक्दैमध्य नेपालका पहाडी जिल्लामा पनि अवस्था फरक छैन ।

सिन्धुपाल्चोकमा पनि मुहान सुक्दै

सिन्धुपाल्चोकको इन्द्रावती–८ का वडाध्यक्ष डिलबहादुर श्रेष्ठका अनुसार छाचोक, ज्यामिरमानेलगायत क्षेत्रमा खानेपानीको समस्या छ । ‘खानेपानीको मुहान टाढा छ । त्यो पनि सुक्दै गएको छ,’ श्रेष्ठ भन्छन्, ‘पानी नपरेका बेला खानेपानीको संकट हुन्छ । पानी पर्दा भने बलेनीको पानी पनि प्रयोग गर्छौं ।’

मुहान टाढा हुँदै जानु र पानीको स्रोत सुक्दै जानु पहाडी बस्तीको साझा नियति बन्न थालेको छ । पहिले गाउँ नजिकैका कुवा, धारा र मुहान पर्याप्त हुन्थे । अहिले तीमध्ये धेरै सुकिसकेका छन् । कतिपयमा वर्षात्को केही समय मात्र पानी आउँछ । त्यसपछि फेरि उही गाग्रो, उही बाटो र उही प्रतीक्षा ।

योजना कागजमा, पानीको खोजी सडकमा

पाँचथरको तुम्वेवा गाउँपालिकाका अध्यक्ष बाबुराम खड्का खानेपानी आयोजना सम्पन्न गराउन संघीय राजधानीसम्म धाउनुपरेको बताउँछन् ।

लिफ्टिङ खानेपानी आयोजना सम्पन्न गर्न खानेपानी विभागका महानिर्देशकसँग भेटेर आयोजना चाँडो पूरा गर्ने वातावरण बनाउन आग्रह गरेको उनले बताए ।

यसले अर्को तस्वीर देखाउँछ । एकातिर गाउँका नागरिक पानीका लागि घण्टौं हिँडिरहेका छन् । अर्कोतिर स्थानीय सरकारका प्रमुख आयोजना पूरा गराउन मन्त्रालय र विभागका ढोका धाइरहेका छन् ।

खानेपानी विभागका महानिर्देशक कमलराज श्रेष्ठका अनुसार यस्ता गुनासा लिएर आउने जनप्रतिनिधिको संख्या धेरै छ ।

स्थानीय तहका जनप्रतिनिधिमात्र होइन, संघीय र प्रदेश सांसदसमेत खानेपानी आयोजनाका विषयमा छलफल गर्न विभाग पुग्ने गरेका छन् । ‘उहाँहरू अधिकांशले बेलैमा आयोजना सम्पन्न गर्न पाए हुन्थ्यो भन्ने खालको कुरा गर्नुहुन्छ,’ श्रेष्ठ भन्छन् ।

तर आयोजना सम्पन्न हुने प्रतीक्षामा गाउँका नागरिकले कति गाग्रा पानी बोकेर हिँड्नुपर्ने हो ? यसको जवाफ कसैसँग छैन ।

देशमा पानीको कमी होइन, पानी पर्ने ठाउँ र समय बदलिएको हो

नेपालमा वार्षिक औसत १ हजार ५६३ मिलिमिटर वर्षा हुने गरेको छ । वार्षिक वर्षाको करिब ८० प्रतिशत हिस्सा मनसुनमै पर्छ । त्यसो भए नेपालमा पानीको कमी किन ?

जलाधारविद् मधुकर उपाध्यायका अनुसार समस्या देशमा कति पानी पर्यो भन्ने मात्र होइन, त्यो पानी कहाँ र कति समयमा पर्यो भन्ने हो ।

‘देशभर कुल पानी कति पर्‍यो भनेर मात्र हुँदोरहेनछ । सम्बन्धित पालिका वा वडामा पानी कम परेको छ भने त्यहाँ खानेपानीको हाहाकारै हुँदोरहेछ,’ उनी भन्छन् ।

कतै पानीले बस्ती डुबाउँछ । कतै त्यही समयमा मानिसहरू एउटा गाग्रो पानीका लागि घण्टौं हिँड्छन् । यो विरोधाभास नेपालको पानी व्यवस्थापनको ठूलो विडम्बना हो ।

मुहान जोगाएर मात्रै अब पुग्दैन

जलवायु विश्लेषक डा. ङमिन्द्र दाहालका अनुसार खानेपानी संकटको समाधानका लागि केवल मुहान संरक्षण गरेर पुग्दैन ।

वर्षाको पानी जमिनभित्र पस्ने क्षेत्र, वन, सिमसार, पोखरी र पानीभरण क्षेत्र जोगाउनुपर्ने उनको सुझाव छ ।

‘एकातिर चरिचरण, पोखरी आदि मासिँदै गएका छन् भने अर्कोतर्फ जलवायु परिवर्तनले वर्षाको प्रवृत्तिमै फरकपन ल्याएको छ,’ दाहाल भन्छन्, ‘त्यसकारण अब पानीको मुहान मात्र होइन, मूल संरक्षणमै जोड दिनुपर्दछ ।’ यही कुरा काँराकोटको सुक्खा धाराले पनि भनिरहेको छ ।

गाउँको मुहान सुकेको छ । पोखरीहरू हराउँदै छन् । जमिनले पानी सोस्ने क्षमता गुमाउँदै छ । वर्षा नियमित छैन । अनि मानिसहरू गाग्रो बोकेर टाढा–टाढा पुग्न बाध्य छन् ।

एउटा गाग्रो पानीभित्र लुकेको प्रश्न

काँराकोटका डिल्लीप्रसाद बुढाथोकी बिहान २–३ बजे उठेर पानी खोज्न निस्कन्छन् । प्रेम बिक ६ घण्टा हिँडेर पानी ल्याउँछन् । हलेसीका नागरिक प्रतिलिटर पानीको मूल्य तिर्छन् । सिन्धुपाल्चोकका नागरिक सुक्दै गएको मुहानको भरमा छन् । पाँचथरका जनप्रतिनिधि आयोजना सम्पन्न गराउन काठमाडौं धाइरहेका छन् । यी छुट्टाछुट्टै घटना होइनन् । यी सबै एउटै संकटका फरक–फरक अनुहार हुन् ।

पानीको संकट केवल गाग्रो र धाराको समस्या होइन । यो शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, रोजगारी, बसाइँसराइ र अन्ततः गाउँको अस्तित्वसँग जोडिएको विषय हो ।

जब एउटा आमाले बिहानको समय बच्चालाई विद्यालय पठाउन होइन, पानी खोज्न खर्च गर्नुपर्छ, त्यहाँ शिक्षा प्रभावित हुन्छ । जब किसानले खेतमा धान रोप्न पानी पाउँदैन, त्यहाँ खाद्य सुरक्षा प्रभावित हुन्छ । जब गाउँको मुहान सुक्छ, त्यहाँ मानिसहरू गाउँ छाडेर बसाइँ सर्न थाल्छन् । र जब गाउँ रित्तिन्छ, सडक, विद्यालय, स्वास्थ्यचौकी र विकासका सबै संरचनाको अर्थ पनि विस्तारै हराउँदै जान्छ ।

त्यसैले काँराकोटको गाग्रो केवल एउटा गाग्रो होइन । त्यो राज्यसँग गरिएको प्रश्न हो । नागरिकले पिउने पानीका लागि राति २ बजे उठेर ६ घण्टा हिँड्नुपर्ने देशमा विकासको अर्थ के हो ?  चुनावमा भोट माग्न गाउँ पुग्ने नेताहरूले यो प्रश्नको जवाफ कहिले दिने ? धारा सुकेको वर्षौं भइसक्दा पनि योजना कागजमै सीमित राख्ने निकायले यसको जिम्मेवारी कहिले लिने ?

र पानीको मुहान सुकिसकेको गाउँलाई ‘भदौसम्म मूल फुट्ला कि’ भन्ने आशामा छाडिरहने हो भने त्यसपछि के ?

काँराकोटका मानिस अहिले पानी खोजिरहेका छन् । तर उनीहरूले खोजिरहेको पानीसँगै एउटा अर्को कुरा पनि खोजिरहेका छन्—आफ्नो गाउँमा बाँचिरहन पाउने आधार।

आज एउटा गाग्रो पानीका लागि घण्टौं हिँडिरहेको काँराकोट भोलि नेपालका धेरै पहाडी बस्तीको तस्वीर बन्न नदिन अब भाषण होइन, पानीको मूलसम्म पुग्ने योजना चाहिएको छ । किनकि पानी सकिनु भनेको केवल धारा सुक्नु होइन ।

पानी सकिनु भनेको गाउँको जीवन सुक्नु हो।