महिला प्रजनन क्षमता कति लामो समयसम्म लम्ब्याउन सकिन्छ ? विज्ञान र सीमाबीचको बहस

काठमाडौँ । आधुनिक औषधि विज्ञानले महिलाको प्रजनन क्षमतालाई पहिलेभन्दा धेरै लामो समयसम्म सुरक्षित राख्ने अवसर दिएको छ। तर प्रकृतिको जैविक घडीलाई पूर्ण रूपमा रोक्न वा अनन्तसम्म तन्काउन सम्भव छैन। विज्ञहरूका अनुसार उमेरसँगै महिलाको प्रजनन क्षमता घट्ने प्रक्रिया अपरिवर्तनीय र प्राकृतिक हो।

अक्सफोर्ड विश्वविद्यालयका प्रजनन औषधि विज्ञानका प्राध्यापक डगना वेल्सका अनुसार ३५ वर्षपछि महिलाको प्रजनन क्षमतामा उल्लेखनीय गिरावट सुरु हुन्छ। उनका अनुसार यो केवल संख्या घट्ने प्रक्रिया मात्र होइन, डिम्बकोष (अण्डा) को गुणस्तर पनि कमजोर हुँदै जाने अवस्था हो।

जैविक घडी र डिम्बकोषको सीमितता

महिलाहरू जन्मँदै जीवनभरका लागि आवश्यक सबै डिम्बकोष लिएर जन्मिन्छन्। जन्मँदा करिब १० लाख डिम्बकोष हुने भए पनि किशोरावस्थासम्म यो संख्या करिब ३ लाखमा झर्छ। ३७ वर्षसम्म पुग्दा यो झण्डै २५ हजारमा सीमित हुन्छ भने ५१ वर्षतिर करिब एक हजार मात्र बाँकी रहन्छन्।

यी सबैमध्ये केवल ३०० देखि ४०० डिम्बकोष मात्र जीवनभर गर्भधारणका लागि उपयोगी हुन्छन्। सामान्य अवस्थामा प्रत्येक महिनामा एउटा डिम्ब परिपक्व भएर निषेचनका लागि तयार हुन्छ।

विज्ञहरूका अनुसार करिब ३३ वर्षपछि डिम्बकोषको आपूर्ति तीव्र रूपमा घट्न थाल्छ भने महिनावारी रोकिनुभन्दा करिब आठ वर्षअघि नै प्रजनन क्षमतामा उल्लेखनीय कमी देखिन सक्छ।

संख्याभन्दा बढी गुणस्तरको प्रश्न

प्रजनन क्षमता केवल डिम्बकोषको संख्यामा मात्र निर्भर हुँदैन, यसको गुणस्तर पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। उमेर बढेसँगै डिम्बकोषमा रहेका क्रोमोजोम र डीएनएमा असामान्यता बढ्ने अध्ययनहरूले देखाएका छन्।

२० वर्ष उमेर समूहका महिलामा करिब २५ प्रतिशत डिम्बमा क्रोमोजोम असामान्यता देखिए पनि ३०–३५ वर्षपछि यो ४० प्रतिशतसम्म पुग्ने बताइन्छ। ४० वर्षपछि भने अधिकांश डिम्बमा असामान्यताको जोखिम उच्च हुन्छ।

यसै कारण उमेर बढेसँगै गर्भधारणमा कठिनाइ, गर्भपतन तथा भ्रूण असामान्यताको सम्भावना बढ्ने चिकित्सकहरूको भनाइ छ।

पुरुष प्रजनन पनि अछुतो छैन

महिला प्रजनन क्षमता बढी चर्चा भए पनि पुरुष प्रजनन क्षमतामा पनि उमेरसँगै गिरावट आउँछ। ४०–४५ वर्षपछि शुक्रकीटको गुणस्तरमा कमी देखिन थाल्छ। यसले गर्भधारणको सम्भावना घटाउने मात्र होइन, भ्रूण विकासमा समेत असर पार्न सक्छ।

विज्ञानले दिएको विकल्प : ढिलो मातृत्व सम्भव तर सीमित

आधुनिक चिकित्सा प्रविधिले महिलालाई ढिलो उमेरमा पनि सन्तान जन्माउने अवसर दिएको छ। इन–भिट्रो फर्टिलाइजेसन (IVF), अण्डा फ्रिजिङ र भ्रूण भण्डारणजस्ता प्रविधिले प्रजनन क्षमतालाई समयसँगै सुरक्षित राख्न सहयोग गर्छन्।

विश्वका धेरै देशमा महिलाले आफ्नो अण्डा वा भ्रूणलाई वर्षौँसम्म सुरक्षित राख्ने सुविधा प्रयोग गर्न थालेका छन्। यसले करिअर, शिक्षा र व्यक्तिगत योजनाका कारण ढिलो सन्तान योजना बनाउनेहरूलाई विकल्प दिएको छ।

तर विशेषज्ञहरू स्पष्ट छन्—प्रविधिले मद्दत गरे पनि प्रजनन क्षमताको जैविक सीमालाई पूर्ण रूपमा हटाउन सकिँदैन।

क्रायोप्रिजर्भेसन : भविष्य सुरक्षित गर्ने उपाय

अण्डा, शुक्रकीट वा भ्रूणलाई अत्यन्त कम तापक्रममा तरल नाइट्रोजनमा सुरक्षित राख्ने प्रक्रियालाई क्रायोप्रिजर्भेसन भनिन्छ। यसले प्रजनन सामग्रीलाई वर्षौँसम्म सुरक्षित राख्न सकिन्छ।

अण्डा र शुक्रकीट १०–१५ वर्ष वा सोभन्दा बढी समयसम्म सुरक्षित रहन सक्छन् भने भ्रूण अझ लामो समयसम्म भण्डारण गर्न सकिन्छ।

 विज्ञानले समय बढाउँछ, तर प्रकृतिलाई जित्दैन

विज्ञानले महिलाको प्रजनन समयरेखालाई विस्तार गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। तर विशेषज्ञहरूको निष्कर्ष छ—डिम्बकोषको उमेरसँगै हुने प्राकृतिक ह्रासलाई पूर्ण रूपमा रोक्न सम्भव छैन।

अन्ततः, प्रजनन क्षमता “अनन्त सम्भावना” होइन, “सीमित तर व्यवस्थापन गर्न सकिने जैविक प्रक्रिया” हो।