नेपाली राजनीतिका तीन नेता : नेपाल, देउवा र बाबुराम कस्ता छन् ?

  तत्काल पपुलर हुने रोग बाबुरामजीलाई म तेत्तीस–चौंतीस सालदेखि चिन्दछु । साथीका रुपमा उनीप्रति जहिले पनि मेरो सम्मान छ । मेरो पुस्ताको जागरुक र गतिशील व्यक्ति हुन् उनी । उनी जनयुद्धमा लागेपछि मेरो सम्पर्क हुन सकेन । उनी दिल्लीमा अर्धभूमिगत रहेका बेला नेपाल साप्ताहिकको सम्पादकको हैसियतले म उनको अन्तर्वार्ता लिन दिल्ली पुगेको थिएँ । दोस्रो जनआन्दोलनको सफलतापछि भने सम्पर्क निरन्तर छ । उनका राजनीतिक विचार र विश्लेषणसँग म खासै प्रभावित छैन । किनभने, उनमा वैचारिक निरन्तरता छैन । कम पढेलेखेका र फेसबुक जनरेसनका बीच उनी लोकप्रिय छन् । राजनीतिमा त्यो कुनै मापदण्ड होइन । उनीसँग तातो–चिसो सम्बन्ध छ मेरो । एक–अर्काप्रति आकर्षण पनि छ र विकर्षण पनि । पछिल्लो समयमा उनी बढी नै सत्ताकेन्द्रित देखिएका छन् । काठमाडौंको एलिट वृत्तका लागि सुहाउने र मन पर्ने । हिसिलाजीसँगको प्रेम र विवाह यसको कारण हो । उनको निर्वाचन क्षेत्र गोर्खा भए पनि राजनीतिक प्रभावको क्षेत्र काठमाडौं नै हो । दोस्रो आन्दोलनको सफलतापछि बाबुरामजीले राज्यको रुपान्तरणको कुरा निकै उठाए । त्यतिबेला उनको कुरा निकै चित्त बुझेको थियो मलाई । नेपाली राज्यको रुपान्तरण देश विकासको पहिलो सर्त थियो । देशको सार्वभौम शक्ति जनताको हातमा आएको थियो । नेपाली राज्यको पूर्ण रुपान्तरणको अवसर थियो त्यो । बाबुरामले साँच्चै चाहेका भए रुपान्तरणको प्रक्रिया अघि बढ्दथ्यो । तर, बाबुराम सामान्य राजनीतिक व्यक्ति थिए । समकालीन राजनीतिका विभिन्न पात्रहरुको जस्तै उनको रुचि शासनमा थियो । शासन र सत्ता आफनो हातमा आएपछि सबै ठीक हुन्छ भन्ने उनको मानसिकता स्पष्ट देखियो । उनका बारे मलाई मन नपर्ने यही कुरा हो । उनका चपाउने र देखाउने दाँत छन् । कुरा जनताको गर्छन्, आफूलाई कम्युनिस्ट भन्छन् र काम पुँजीवादको गर्छन् । महेन्द्र जयन्तीका दिन महेन्द्रको तारिफ, बीपी जयन्तीका दिन बीपीको प्रशंसा र गणेशमान सिंहको जयन्तीका दिन उहाँका त्यागको सम्झना– यी कुरामा अचेल रेगुलर भएका छन बाबुरामजी । उनलाई तत्काल पपुलर हुने रोग लागेको छ ।

ऋषिकेश शाहले बाबुरामलाई दिल्ली चिनाएको कुरा किम्बदन्ती होइन । अहिले मानिसहरु खुलेआम बाबुरामलाई दिल्ली विचारको प्रतिनिधित्व गर्ने प्रमुख मानिस मान्दछन् । त्यो हो–होइन, उनै जानून् ।

अर्को कुरा, उनी एन्टीकांग्रेस हुन्, एन्टीकांग्रेस नभई कम्युनिस्ट हुन सकिँदैन भन्ने महेन्द्रकालीन चिन्तन बोकेका मान्छे । उनको राजनीतिक विकास नै एन्टीकांग्रेसबाट भएको हो । निर्दलीय, निरंकुश पञ्चायतकालीन समयमा कांग्रेस निरन्तर युद्धमा थियो । कांग्रेस देशबाहिर थियो । कांग्रेसको नामोनिसान मेटाऔं भन्ने त राजा महेन्द्रको अभियान नै थियो । जनयुद्धकालीन नेपालमा जसरी माओवादी आतंकारी थिए, त्योभन्दा चर्को रुपमा कांग्रेस अराष्ट्रिय तत्व थियो । बाबुरामलगायत नेपालका अधिकांश कम्युनिस्टहरु कांग्रेसलाई भारतपरस्त पार्टी भन्थे । ऋषिकेश शाहले बाबुरामलाई दिल्ली चिनाएको कुरा किम्बदन्ती होइन । अहिले मानिसहरु खुलेआम बाबुरामलाई दिल्ली विचारको प्रतिनिधित्व गर्ने प्रमुख मानिस मान्दछन् । त्यो हो–होइन, उनै जानून् । हालै मैले उनको एउटा इन्टरभ्यु पढें । भनेका थिए– कांग्रेसलाई बाहिर राखेर राष्ट्रिय सरकार हुँदैन । त्यो उनको मनको कुरा होइन । कांग्रेसलाई बाहिर राखेर राष्ट्रिय सरकार बन्दैन भन्ने त बच्चा–बच्चालाई थाहा छ । यसमा के नयाँ कुरा भयो ? त्यस्तो हुँदैनथियो, त्यसकारण उनले हुँदैन भनिदिए । उनको वास्तविक चाहना त वामपन्थीहरुको सरकार बनोस् भन्ने हो । कांग्रेसलाई बाहिर राखेर पनि राष्ट्रिय सरकार बन्न सक्ने हिसाबको खेलमा उनी लागेका छन् भन्ने सबैलाई थाहा छ । अघि मैले बताएँ, राज्यको रुपान्तरणको कुरा । यसका लागि कांग्रेस र माओवादीबीच समझदारी र सहकार्यको आवश्यकता थियो । वामपन्थी–वामपन्थीबीचको समझदारीले केही पनि उत्पादन गर्दैन । यो कुरा मिडियाले नउठाएको होइन । तर, माओवादीले ध्यान दिएन ।

अघि मैले बताएँ, राज्यको रुपान्तरणको कुरा । यसका लागि कांग्रेस र माओवादीबीच समझदारी र सहकार्यको आवश्यकता थियो । वामपन्थी–वामपन्थीबीचको समझदारीले केही पनि उत्पादन गर्दैन । यो कुरा मिडियाले नउठाएको होइन । तर, माओवादीले ध्यान दिएन ।

मान्छेले बाबुरामजीलाई दूरदर्शी भन्छन् । पीएचडी गरेका नेता कांग्रेसमा रामशरण महत, यता बाबुराम भट्टराई; दुबै अर्थमन्त्री भए । उनीहरुबीच मान्छेले तुलना पनि गर्न खोज्छन् । म चाहिँ तुलना गर्दिनँ । महतजीका आफ्नै गुणहरु छन्, बाबुरामजीका आफ्नै । बाबुरामजी पार्टी, देशभन्दा पनि आफू सत्तामा गएर परिवर्तन गर्न सक्छु भन्नेमा बढी विश्वास गर्नुहुन्छ । माओवादीहरुले थेगो बनाएका थिए ‘धरातलीय यथार्थ’ शब्दलाई । नेपाली राजनीतिको धरातलीय यथार्थ भनेको काठमाडौं र यसको वरिपरि जति पनि एलिटहरु छन्, तिनीहरुको सहयोग लियो अनि फेसबुक, ट्वीटरमा छायो भने, प्रचारसंयन्त्रमा चर्चित भयो भने सत्ता आफ्नो हातमा लिन सकिन्छ भन्ने एउटा दिव्यदृष्टिबोध छ बाबुराममा । यो सधैं नहुन सक्छ । मैले बाबुरामजीका यस्ता समर्थक देखेको छु, जो हिजो ‘रोयल हाउस’ मा काम गर्थे, सेनामा काम गर्थे । अहिले पनि यो देशको अर्थतन्त्र आफ्नो हातमा लिएर बसेका साहुजी र एलिटहरुको समर्थन उनलाई छ । यस्तो इन्ट्याक्ट समर्थन सुशील कोइराला, प्रचण्ड, गिरिजाप्रसाद कोइराला सबैले एक हदसम्म पाएहोलान् । तर, बाबुरामले जति चाहिँ कसैले पनि पाउन सकेको छैन । एउटा कुरा त के हो भने काठमाडौं उनको ससुराली हो ।

फेसबुक, ट्वीटरमा छायो भने, प्रचारसंयन्त्रमा चर्चित भयो भने सत्ता आफ्नो हातमा लिन सकिन्छ भन्ने एउटा दिव्यदृष्टिबोध छ बाबुराममा । यो सधैं नहुन सक्छ ।

यहाँका मान्छेहरु ज्वाइँलाई धेरै मान्छन् । त्यसले पनि उनलाई धेरै पुल्पुल्याएको छ । आफूले जे काम गरेको छ, त्योभन्दा बढी उचालेर भन्न सक्ने संयन्त्र उहाँले बनाउनु भएको छ । मैले उहाँको आलोचना गरेको पनि होइन, प्रशंसा गरेको पनि होइन । मैले सत्यलाई मात्र राखेको हो । उहाँ अनुहारले ‘फेयर एन्ड लभ्ली’ हुनुहुन्छ, त्यसमा शंका छैन; पोलिटिकल्ली कति ‘फेयर’ हुनुहुन्छ– मलाई थाहा छैन । राजनीतिमा उनले जतिसुकै फुर्ती लगाए पनि उहाँ पहिलो संविधानसभाको अन्तिम असफल प्रधानमन्त्री हो । उनले संविधान दिन नसकेकै हो, उनले दलहरुलाई मिलाउन नसकेकै हो; यसमा ‘यदि, तर, किन्तु र परन्तु…’ जस्ता शब्द लगाउनुको कुनै अर्थ छैन ।  त्यसैबाट के थाहा हुन्छ भने राष्ट्रिय सरकार उनको बसको कुरा होइन । भूकम्प गएर नेपाल ध्वस्त भएको छ, आर्थिक रुपले धेरै पछाडि परेको छ अनि अब चाहिँ बाबुरामले सहमति गर्न सक्ने भन्ने हुँदैन । ‘पोलिटीकल रियालिटीहरु’ त उही नै छन् नि, तिनलाई त भुइँचालोले पुरेको छैन । जसले चाहिँ आफ्नै पार्टी र अध्यक्षलाई अप्ठ्यारो पर्नेगरी जस्केलामा हालेर उम्केर हिँड्यो, जसले चुनाव गराउन अराजनीतिक सरकार बनायो र जसको परिणाम आफैंले भोग्नुपर्यो– त्यस्तो मान्छेलाई तपाईं के भन्नुहुन्छ ? मलाई भारतले यसो भन्यो, भारतका कम्युनिस्ट पार्टीहरुले यसो भने, जवाहरलाल नेहरु विश्वविद्यालयका विद्वानहरुले यसो भने भनेर पन्छिन मिल्छ ?

संसारमा राष्ट्रिय वा केन्द्रीय तहमा पुगेको नेता आफ्नो क्षेत्रमा मात्रै केन्द्रित भएको कहीं पनि छैन । संसारमै नहुने कुरा हो यो । नेता भनेको त्यस्तो हुन्छ, जसले गएर गारो लाउने होइन, गारो लाउन मान्छेलाई प्रेरित गर्ने हो ।

अहिले भूकम्पकै बेला पनि उनले आफ्नो निर्वाचन क्षेत्रलाई मात्रै सक्रियताको केन्द्र, राहत–पुनर्निर्माणको केन्द्रविन्दु बनाए । संसारमा राष्ट्रिय वा केन्द्रीय तहमा पुगेको नेता आफ्नो क्षेत्रमा मात्रै केन्द्रित भएको कहीं पनि छैन । संसारमै नहुने कुरा हो यो । नेता भनेको त्यस्तो हुन्छ, जसले गएर गारो लाउने होइन, गारो लाउन मान्छेलाई प्रेरित गर्ने हो । या त हाम्रा नेताहरुमा प्रेरणा दिने शक्ति नै छैन, आ–आफना बीच गारो लगाउने मात्रै शक्ति रहेछ । गारो पनि आफैं लाइराख । आफूलाई सुरक्षित गर । बाबुरामको केसमा यही देखिएको छ । मलाई थाहा छ– मैले धेरै तीतो कुरा बोलें । तर, सत्य यही हो ।