बर्खा नलाग्दै विपत्तिको संकेत

नेपालमा अझ औपचारिक रूपमा मनसुन भित्रिएको छैन । मौसमविद्हरूले मनसुन आगमनको मिति कुरिरहेका बेला पूर्वी नेपालको पहाड र हिमाली क्षेत्रमा भने प्रकृतिले अचानक भयावह रूप देखाइदियो । शुक्रबार रातिदेखि शनिबार बिहानसम्म परेको भीषण वर्षाले ताप्लेजुङ, पाँचथर र सङ्खुवासभामा बाढीपहिरो निम्त्यायो । खोलाहरू उर्लिए, सडक बगे, पुल चुँडिए, घर पहिरोले पुरिए र मानिसहरूको वर्षौँको मेहनत केही घण्टामै समाप्त भयो ।

यो केवल एउटा प्राकृतिक घटना होइन । यो नेपालले भोगिरहेको जलवायु संकटको प्रत्यक्ष संकेत हो । बर्खा सुरु नहुँदै आएको यो विपत्तिले अबका दिन कति भयावह हुन सक्छन् भन्ने चेतावनी पनि दिएको छ ।

तमोर कोरिडोरमा प्रकृतिको प्रहारःआठ वर्षदेखि निर्माणाधीन पुल एकै रातमा बग्यो

पूर्वी पहाडमा शुक्रबार साँझदेखि मौसम अचानक बद्लिएको थियो । सामान्य वर्षा ठानिरहेका स्थानीय रात गहिरिँदै जाँदा खोलानाला गर्जिन थालेपछि त्रसित बने । केही घण्टामै साना खोला उर्लिएर गाउँ पस्न थाले । कतै पहिरोले बस्ती चिरियो, कतै खोलाले पुल बगायो ।

सबैभन्दा ठूलो क्षति ताप्लेजुङ र पाँचथर जोड्ने तमोर नदी क्षेत्रमा भयो । आठ वर्षदेखि निर्माणाधीन मोटरेबल पुल बाढीले बगाइदियो । यो पुल सामान्य स्थानीय संरचना मात्र थिएन । भारतको जोगबनीदेखि विराटनगर हुँदै चीनको तिब्बत क्षेत्रसम्म जोड्ने तमोर कोरिडोरको महत्त्वपूर्ण हिस्सा थियो । व्यापार, आवतजावत र पूर्वी नेपालको आर्थिक सम्भावनासँग जोडिएको संरचना एकै रातमा नदीले बगायो ।

निर्माणस्थलमा केही दिनअघिदेखि ट्रस जडान भइरहेको थियो । करिब आधा काम सम्पन्न भइसकेको पुलमा करोडौँ रुपैयाँ खर्च भइसकेको थियो । तर तमोर नदीको एक्कासिको बहावले ट्रस, फलामे संरचना र निर्माण सामग्री सबै बगायो । निर्माण कम्पनीका कामदारहरू रातभर ज्यान जोगाउन भागदौडमा थिए । बिहान उज्यालो हुँदा त्यहाँ पुलको आकारभन्दा बढी विनाशको दृश्य देखिन्थ्यो ।

पाँचथरमा बस्ती नै जोखिममाः पुल बगे, सडक चिरिए, घर पहिरोले पुरिए

पाँचथरको याङवाराक गाउँपालिका झन् बढी प्रभावित बन्यो । लामीटार–चाम्लिङडाँडा जोड्ने सय मिटर लामो झोलुङ्गे पुल बाढीले चुँडाएर लग्यो । मेवाखोलामा निर्माणाधीन पक्की पुलसमेत टिक्न सकेन । गाउँ जोड्ने बाटाहरू अवरुद्ध भए । कतिपय बस्ती बाहिरी सम्पर्कबाट टाढिएका छन् ।

त्यहाँका स्थानीयका लागि त्यो रात केवल वर्षाको रात थिएन, त्रास र असहायताको रात थियो । घरमाथिबाट पहिरो झर्दा मानिसहरू भागेर ज्यान जोगाइरहेका थिए । कसैले घर छोडे, कसैले पशुचौपाया फुकाए, कसैले बच्चा बोकेर अँध्यारोमा सुरक्षित स्थान खोजे ।

याङवाराक–१ मा मोहनलाल खवास र कबिर खवासका दुईतले घर पहिरोले बगायो । गोठमा बाँधिएका गोरु मरे । कोक्चेमा गङ्गाप्रसाद बेघाको घर पहिरोले पूर्ण रूपमा क्षतिग्रस्त बनायो । खेतबारी पुरिए, अलैँची बगान नष्ट भए । वर्षौँदेखि मेहनत गरेर बनाएको जीवन केही घण्टाको वर्षाले तहसनहस बनाइदियो ।

सङ्खुवासभामा किसानको पीडाःसयौँ भेडा बाढीमा बेपत्ता

सङ्खुवासभामा अर्को पीडा देखियो । मकालु गाउँपालिका–५ मा बाढीले चरन क्षेत्रमा रहेका सयौँ भेडा बगायो । कृषक दलबहादुर गुरुङका २५० भेडामध्ये ३२ वटा मात्र भेटिए, बाँकी बेपत्ता भए । ती भेडा उनका लागि केवल पशु थिएनन्, परिवारको आयस्रोत, जीवन धान्ने आधार र भविष्यका सपना थिए ।

बाढीले खोला किनारका चरन क्षेत्र बगाउँदा किसानहरू आर्थिक रूपमा ठूलो संकटमा परेका छन् । ग्रामीण भेगमा पशुपालन नै जीवन धान्ने आधार भएका परिवारका लागि यस्तो क्षति पुनः उठ्नै नसक्ने आघात बन्न सक्छ ।

जलवायु परिवर्तनको भयावह असरः अब वर्षा होइन, विपत्ति झर्छ

नेपालमा यस्ता दृश्य अब नयाँ रहेनन् । हरेक वर्ष मनसुनसँगै बाढीपहिरो आउँछ, सडक बग्छन्, पुल भत्किन्छन्, बस्ती जोखिममा पर्छन् । तर पछिल्ला वर्षहरूमा विपद्को स्वरूप झन् असामान्य र खतरनाक हुँदै गएको छ । पहिले महिनौँसम्म फैलिएको वर्षा अहिले केही घण्टामै अत्यधिक रूपमा खस्न थालेको छ ।

जलवायु परिवर्तनका कारण मौसम चक्र अनिश्चित बन्दै गएको विज्ञहरू बताउँछन् । हिमालय क्षेत्रको तापक्रम विश्व औसतभन्दा छिटो बढिरहेको छ । हिमालको हिउँ पग्लिरहेको छ, हिमतालहरू विस्तार भइरहेका छन् र नदी प्रणाली अस्थिर बन्दै गएको छ ।

पहिले हिउँदमा नियमित पानी पर्थ्यो, अहिले महिनौँ सुक्खा हुन्छ । गर्मी असह्य बन्दै गएको छ । अनि अचानक छोटो समयमा अत्यधिक वर्षा भएर बाढीपहिरो निम्तिन्छ । यही असन्तुलन अहिले नेपालको सबैभन्दा ठूलो चुनौती बनेको छ ।

विकास कि विनाश ? अव्यवस्थित सडक र उत्खननले जोखिम झन् बढायो

तर प्राकृतिक कारण मात्र दोषी छैनन् । मानवीय लापरबाहीले पनि विपत्तिलाई झन् घातक बनाइरहेको छ । चुरे र पहाडी क्षेत्रमा जथाभाबी डोजर चलाइएको छ । भूगर्भीय अध्ययनबिना सडक खनिएका छन् । नदी किनारमा अव्यवस्थित बस्ती विस्तार भएका छन् । जंगल फँडानी र अनियन्त्रित उत्खननले जमिन कमजोर बनेको छ ।

विकासका नाममा बनाइएका धेरै संरचना वातावरणमैत्री छैनन् । कतिपय सडक वर्षा सुरु हुनासाथ भासिन्छन् । पुलहरू नदीको स्वाभाविक बहाव अध्ययन नगरी निर्माण गरिन्छन् । जोखिम मूल्याङ्कनबिना गरिएको विकासले विपत्तिको क्षति झन् बढाइरहेको छ ।

अब राहत होइन, दीर्घकालीन समाधान चाहिन्छ, जोखिम घटाउने नीति अझै कागजमै सीमित

अब नेपालले विपद् व्यवस्थापनलाई केवल राहत वितरणको विषय बनाएर पुग्दैन । हरेक वर्ष बाढीपहिरोपछि हेलिकोप्टर, राहत सामग्री र क्षतिपूर्ति घोषणा दोहोरिने तर दीर्घकालीन समाधान नदेखिने अवस्था बदलिनुपर्छ ।

जोखिमयुक्त बस्तीको वैज्ञानिक अध्ययन गरी सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरण गर्नुपर्छ । पूर्वसूचना प्रणाली प्रभावकारी बनाउनुपर्छ । स्थानीय तहलाई विपद् तयारीका लागि स्रोतसाधन र प्राविधिक क्षमता दिनुपर्छ । विकास निर्माणलाई वातावरणीय मापदण्डसँग अनिवार्य रूपमा जोड्नुपर्छ ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, अब विकास र प्रकृतिलाई अलग विषय ठान्ने सोच त्याग्नुपर्छ । प्रकृतिलाई बेवास्ता गरेर गरिएको विकास अन्ततः विनाशमै परिणत हुने रहेछ भन्ने प्रमाण नेपालले वर्षेनि देखिरहेको छ ।

प्रकृतिको चेतावनी सुन्ने कि फेरि अर्को विपत्ति कुर्ने ?

पूर्वी नेपालमा बर्खा नलाग्दै आएको यो विपत्ति वास्तवमा भविष्यको संकेत हो । यदि अहिले पनि चेतना आएन भने आगामी वर्षहरूमा अझ ठूलो मानवीय र आर्थिक क्षति बेहोर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ ।

प्रकृतिले आफ्नो संकेत दिइसकेको छ । अब प्रश्न केवल यति हो—नेपालले त्यो संकेत समयमै बुझ्छ कि फेरि अर्को विपत्तिपछि मात्रै जाग्छ ?