काठमाडौं । दशैं नेपाली समाजमा केवल धार्मिक पर्व मात्र होइन, जीवन्त संस्कृति र मनोरञ्जनको समय पनि हो। गाउँघरदेखि शहरसम्म, आँगनदेखि खेतबारीसम्म, दशैंको स्मरण गर्दा पिङ र चंगाको मज्जा छुटाउन सकिँदैन। "दशैं आयो, पिङ तानौँ, चंगा उडाउन जाऔँ" भन्ने अभिव्यक्ति धेरैको बाल्यस्मृतिमा अझै ताजा छ। तर पछिल्ला वर्षहरूमा प्रविधिको तीव्र विकास र जीवनशैलीको परिवर्तनसँगै पिङ र चंगाको परम्परा हराउँदै गएको छ।

दशैं नजिकिँदै गर्दा गाउँका युवाहरू बाँसको जंगलतिर लाग्थे। ठूलो चक्रपथ खडा गरेर लिंगो गाडेर बाँस र डोरीले पिङ बनाइन्थ्यो। गाउँकै आकाश उचाल्ने यो पिङ बालबालिका, युवायुवती र बुढाबुढी सबैको रमाइलोको केन्द्र हुन्थ्यो। उचालिँदा मुटु उडेको अनुभव हुने, हाँसो र चिच्याहट गाउँभरि गुन्जिने त्यो माहोल दशैंकै आत्मा झैँ लाग्थ्यो।

त्यस्तै, दशैं भन्नासाथ चंगा–झैँ पनि छुट्दैन। "ए चङ्गा चढ, ए चङ्गा चढ" भन्दै छतमा दौडिने बालबालिका, आकाशैभरि रंगीचंगी चङ्गाहरू र तिनका टकराहटले दिने रमाइलो दशैंलाई अझै विशेष बनाउँथ्यो।

 प्रविधिले बदलिएको जीवनशैली

शहरमा पिङ बनाउने चलन झनै हराउँदै गएको छ। कतिपय गाउँमा पनि आधुनिक खेलौना र मनोरञ्जनका साधनले परम्परागत चहलपहललाई विस्थापित गरिरहेका छन्।

संस्कृतिविद्हरू भन्छन् – पिङ र चंगा केवल खेल होइनन्, यी हाम्रो सांस्कृतिक सम्पदा हुन्। पिङलाई "पृथ्वी छोड्ने" अनुभव र आध्यात्मिक उचाइसँग पनि जोडिन्छ भने चंगाले "मुक्ति र विजय" को प्रतीक बोकेको मानिन्छ।

हाल कतिपय स्थानमा सामुदायिक स्तरमा अझै पनि पिङ बनाउने परम्परा जोगाइराखिएको छ। विद्यालय र स्थानीय क्लबहरूले दशैं मेला वा प्रतियोगिता गरेर बालबालिकामा चंगाको आकर्षण जगाउने काम गरेका छन्।

तर दीर्घकालीन रूपमा यो परम्परा संरक्षण गर्न सरकारले स्थानीय समुदायसँग सहकार्य गरेर "पिङ महोत्सव" वा "चंगा प्रतियोगिता" जस्ता सांस्कृतिक कार्यक्रमलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्ने संस्कृतिविद्हरूको सुझाव छ।

दशैंको रौनक केवल टीका, जमरा र पूजा–आराधनामै सीमित छैन। पिङ र चंगाले दिने रमाइलो, हाँसो र सामूहिकता नै दशैंको आत्मा हो। प्रविधि र आधुनिकताले पुरानो संस्कारलाई विस्थापित गरिरहँदा यी परम्पराहरूलाई जोगाउनु हामी सबैको जिम्मेवारी बनेको छ।