दशैँमा सेतो-रातो टीकाको कथा र सांस्कृतिक महत्व

काठमाडौँ । प्रत्येक वर्ष आश्विन शुक्ल प्रतिपदादेखि आश्विन शुक्ल पूर्णिमासम्म नेपाली घर–घरमा दसैँको रौनक फैलिन्छ। दसैँको पर्व केवल धार्मिक उत्सव मात्र होइन, परिवार, समाज र संस्कृतिसँग जोडिएको सांस्कृतिक पर्व पनि हो। यस अवधिमा १५ नवदुर्गाको पूजाआराधना गर्ने र दशमीदेखि पूर्णिमासम्म घरका मान्यजनबाट टीका र जमरा ग्रहण गर्ने परम्परा छ।

दशैँमा टीका लगाउने चलन सबै समुदायमा सामान्य भए तापनि यसको रंगको विषयमा कहिलेकाहीँ चर्चा र विवाद हुने गर्दछ। कतिपयले सेतो टीका लगाउँछन् भने कतिपयले रातो टीका रोज्छन्। तर संस्कृतिविद्हरूका अनुसार टीकाको रंगबारे विवाद गर्नु आवश्यक छैन।

संस्कृतिविद् डा। जगमान गुरुङ भन्छन्, “सुरुवातमा दशैँको टीका सेतो रंगबाट सुरु भएको थियो। चन्दन र दहीमा अक्षता मिसाएर टीका बनाइने र सबै समुदायले यसै प्रयोग गर्ने गर्थे। सेतो रंग शुद्धता, पवित्रता र शुभताको प्रतीक मानिन्थ्यो।”

तर समयसँगै रङको उपलब्धताका कारण टीकामा रातो रंग प्रयोग गर्न थालिएको हो। बजारमा अबीर र रंगको सहज उपलब्धताले गर्दा मानिसहरूले रातो टीका रोज्न थाले। रातो रंग शक्ति, उत्साह र जीवन्तताको प्रतीक हो। यद्यपि, केही समुदायमा अहिले पनि दशैँको टीका सेतो नै लगाउने परम्परा कायम छ।

स्थान र समुदायअनुसार टीकाको रंग, प्रयोग हुने सामग्री र पूजाआजा गर्ने विधि फरक–फरक देखिन्छ। राजधानीमा धेरैजसो घरमा अबीर र चन्दन दुवै प्रयोग हुने गरेका छन् भने पहाडी र देहाती क्षेत्रमा परम्परागत सेतो टीका अझ प्रचलित छ।

टीकाले केवल रङको महत्व मात्र नभई परिवार, समाज र संस्कृतिसँग जोडिएको सांस्कृतिक अर्थ पनि बोकेको छ। परिवारका बुजुर्गबाट टीका ग्रहण गर्दा सुरक्षा, दीर्घायु र समृद्धिको आशिर्वाद प्राप्त हुन्छ भन्ने विश्वास रहेको छ। टीकाले बच्चा र युवामा नैतिक मूल्य र सांस्कृतिक पहिचानको भावना पनि जगाउँछ।

त्यसैगरी, दशैँमा टीकासँगै लगाइने जमरा, रात्रि पूजाआजा, नवदुर्गाको पूजा र पारिवारिक जमघटले समुदायमा एकता र सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ। घर–घरमा हाँसो, रमाइलो र कथा–किस्साले वातावरण जीवन्त बनाउँछ।

धेरैजसो मानिसहरूका लागि दशैँको टीका केवल धार्मिक क्रियाकलाप होइन, जीवनको नयाँ सुरुवात र परिवारसँगको नजिकको सम्बन्धको प्रतीक हो। सेतो टीकाले पवित्रता र शुद्धता देखाउँछ भने रातो टीकाले शक्ति, उत्साह र जीवन्तता व्यक्त गर्छ।

समग्रमा, दशैँको टीका र त्यसको रङले नेपालको सांस्कृतिक धरोहर, धार्मिक आस्था र सामाजिक एकता सबैसँग जोडिएको छ। यो पर्व केवल उत्सव होइन, जीवनको मूल्य, परिवारको माया र संस्कृतिको सम्मान सिकाउने माध्यम पनि हो।