महिनावारी र ऋषिपञ्चमीः महिलाले पाप पखाल्ने संस्कार कि नारीमाथि अन्याय ?

हाम्रो समाजमा अझै पनि महिलाको महिनावारीलाई पापसँग जोडिन्छ। “रजस्वला हुँदा पवित्र वस्तु नछुनु, मन्दिर नजानु, पकाएको खाना नखानु, छोएर बस्दा पाप पर्छ” भन्ने कुरा धेरै महिलाले सानैदेखि सुन्दै आएका छन्। तर, के साँच्चिकै महिनावारी पाप हो त ? 

महिनावारी र सामाजिक निर्माण

रजस्वला हुनु कुनै रोग होइन, महिलाको शरीरले गर्ने स्वाभाविक प्रक्रिया हो । यही प्रक्रियाले सन्तान उत्पादन सम्भव हुन्छ । भ्रूण हुर्काउने कोख तयार गर्ने यही प्रक्रियालाई पाप भन्नु केवल अज्ञानता होइन, महिलामाथिको अन्याय हो। यदि यो नै पाप हो भने, सम्पूर्ण मानव अस्तित्व पनि पापमय भयो भन्नुपर्छ ।

तर, यही प्रक्रियालाई अपवित्र भन्दै महिलालाई छाउगोठमा थुन्ने, ऋषिपञ्चमीमा पाप पखाल्न व्रत बस्न लगाउने काम हुँदै आएको छ । नाम फरक भए पनि मूल मानसिकता एउटै हो – महिलालाई अपवित्र ठहराउने ।

छाउगोठदेखि ऋषिपञ्चमीसम्म

गाउँमा अझै छाउगोठ प्रथा बलियो छ, शहरमा भने ऋषिपञ्चमी व्रत ‘पाप पखाल्ने’ संस्कारको रूपमा अभ्यास हुन्छ । नाम मात्र फरक, मानसिकता एउटै—महिलालाई अशुद्ध ठहराउने । सीता, द्रौपदी वा कुन्तीलाई कहिल्यै महिनावारीका कारण अलग्याइएको कथा शास्त्रमा भेटिँदैन । 

रामायण, महाभारत वा अन्य पुराना ग्रन्थमा सीता वा द्रौपदीलाई महिनावारी भएको बेला अलग्याइयो भन्ने कथा भेटिँदैन । तर आज महिलालाई ‘पापिनी’ झैँ व्यवहार गर्नुपर्छ भन्ने सोच कहाँबाट आयो ? यसको उत्तर धार्मिक ग्रन्थभन्दा पनि पितृसत्तात्मक समाजको मानसिकतामा भेटिन्छ ।

विज्ञान के भन्छ ?

विज्ञान अनुसार महिनावारीको रगत दूषित होइन । त्यो शरीरले छुट्याएको प्राकृतिक प्रक्रिया हो । त्यहाँ जीवाणु हुन्छन्, तर तिनले अरूलाई पाप वा अपवित्रता ल्याउँछन् भन्ने कुरा वैज्ञानिक आधारविहीन हो । बरु महिलालाई अँध्यारो कोठा वा छाउगोठमा थुन्नु, पौष्टिक खाना नदिनु स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन्छ ।

विज्ञानले महिनावारीलाई जीवनदायिनी प्रक्रिया ठान्छ । यो समयमा शरीरबाट निस्कने रगत दूषित वा अपवित्र होइन । बरु यसलाई अशुद्ध भन्दै महिलालाई अँध्यारो कोठा वा छाउगोठमा थुन्नु स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन्छ ।

संस्कृतिभित्रकै विरोधाभास

भारतकै आसामको कामाख्या मन्दिरमा देवीलाई रजस्वला भएको समयमा पूजा हुन्छ, र त्यो कपडालाई भक्तजनले पवित्र सम्झेर लैजान्छन् । त्यहाँ महिनावारीलाई पवित्र मानिन्छ भने यहाँ महिलालाई छुइ भनेर टाढा राखिन्छ। यसले देखाउँछ – महिनावारीलाई पाप ठान्ने कुरा कुनै सार्वभौमिक सत्य होइन, सामाजिक निर्माण मात्र हो ।

समान धर्मभित्रै पनि फरक–फरक संस्कार छन् । एउटै संस्कृतिभित्र यति ठूलो विरोधाभास हुँदा पनि प्रश्न गर्ने साहस महिलाले अझै पाएका छैनन्।

व्रतको व्यापारीकरण व्रतको व्यापारीकरण
ऋषिपञ्चमीलाई पाप पखाल्ने साधनको रूपमा प्रस्तुत गरेर महिलालाई डर देखाइन्छ । त्यसैको आधारमा पूजासामग्री, दक्षिणा र व्रतको नाममा व्यावसायिकता बढाइएको छ । महिलाको मौनतालाई धर्म र संस्कारको नाममा बेचबिखन गरिएको हो ।

महिनावारीलाई पापसँग जोड्नु महिलामाथि गरिएको अन्याय हो । यो शरीरको सामान्य र जीवनदायी प्रक्रिया हो, जसलाई सम्मान गर्नुपर्छ। ऋषिपञ्चमी वा छाउगोठ जस्ता प्रथाले महिलालाई अपमानित मात्र बनाउँछन् ।

महिलाले आफ्नै आवाजमा भन्नुपर्ने समय आएको छसमय आएको छ “रजस्वला पाप होइन, जीवनको आधार हो ।”