पानीलाई हतियार बनाउने संकेत- भारतले पाकिस्तानतर्फ बहने सिन्धु र अन्य नदीको पानी रोक्न सक्छ ?

काठमाडौं ।  जम्मु–कश्मीरको पहलगाममा भएको चरमपन्थी आक्रमणपछि भारतले सिंधु नदी तथा अन्य पाँच नदीनदीको पानीको बाँडफाँडसम्बन्धी सिंधु जल सन्धिलाई निलम्बन गर्ने घोषणा गरेपछि धेरैको मनमा प्रश्न उठेको छ – के भारत साँच्चै पाकिस्तानतर्फ बग्ने यी नदीनदीको पानी रोक्न सक्छ?

सन् १९६० मा भएको यो सन्धि दुई देशबीचको युद्धपछि पनि कायम रहेको छ र यसलाई सीमा पार जल व्यवस्थापनको उदाहरणका रूपमा हेरिन्छ। अहिले भारतले पाकिस्तानमाथि आतंकवादलाई समर्थन दिएको आरोप लगाउँदै सन्धि निलम्बनको निर्णय लिएको हो, जसलाई पाकिस्तानले कडा रूपमा अस्वीकार गरेको छ। पाकिस्तानले भारतको यो निर्णयलाई "युद्धको कार्य" भनी व्याख्या गर्दै आपत्ति जनाएको छ।

सन्धिको मुख्य प्रावधान

सन्धिअनुसार, सिंधु बेसिनका तीन पूर्वी नदीहरू – रावी, ब्यास र सतलुज – भारतलाई दिइएका छन् भने तीन पश्चिमी नदीहरू – सिंधु, झेलम र चिनाब – को ८० प्रतिशत पानी पाकिस्तानलाई प्रदान गरिएको छ। पाकिस्तानको ८० प्रतिशत कृषि तथा झण्डै एक तिहाई जलविद्युत् उत्पादन यिनै नदीहरूमा निर्भर छ।

भारतले के साँच्चै पानी रोक्न सक्छ?

विशेषज्ञहरूका अनुसार, भारतले पश्चिमी नदीहरूको पानी पूरै रोक्नु हालको अवस्थामा सम्भव छैन। हाल भारतसँग पर्याप्त जलाशय संरचना छैन जसले पानीको प्रवाह मोड्न वा रोक्न सकोस्। भारतका अधिकांश जलविद्युत् आयोजना रन–ऑफ–द–रिभर प्रणालीमा आधारित छन् जसमा ठूलो पानी भण्डारण हुँदैन।

भारत स्वयं पनि सन्धिअनुसार पाउने २० प्रतिशत पानीको पूर्ण उपयोग गर्न सकेको छैन। त्यसैले, भारतले अब संरचना निर्माणको दिशामा अघि बढ्न सक्ने सम्भावना बढेको छ।

सन्धि निलम्बनको प्रभाव

सन्धि निलम्बनपछि भारतले अब पाकिस्तानलाई सूचित नगरी परियोजनाहरू अघि बढाउन सक्छ, जसले पानीको प्रवाहमा असर पार्न सक्छ। तर नयाँ संरचना निर्माण सहज छैन – यसका लागि समय, लगानी र आन्तरिक सहमतिको खाँचो छ।

विशेषज्ञहरू भन्छन्, भारतले यदि अहिलेको पूर्वाधारबाट पानी रोक्ने प्रयास गर्छ भने पाकिस्तानमा गर्मीको समयमा यसको गम्भीर असर पर्न सक्छ – त्यो समय हो जब पानीको आवश्यकता उच्च हुन्छ तर उपलब्धता न्यून हुन्छ।

पानीलाई ‘हथियार’ बनाउने सम्भावना?

‘वाटर बम’ भन्ने शब्द प्रयोग गरिँदा, यसको मतलब पानीलाई रोकेर एकैपटक बगाउने हो, जसले तलको क्षेत्र (पाकिस्तान) मा विनाश निम्त्याउन सक्छ। तर भारतका बाँधहरू पाकिस्तानको सीमा नजिक नरहेकोले यस्ता कार्यबाट भारत आफैँ पनि बाढीको जोखिममा पर्न सक्छ।

यद्यपि, भारतले बिना सूचना गाद (sediment) बगाएर पाकिस्तानतर्फको जल–संरचना तथा खेतीमा असर पुर्‍याउने सम्भावना भने रहन्छ।

चीनको भूमिका

सन् २०१६ मा भारत–पाकिस्तानबीच तनाव बढेको बेलामा चीनले ब्रह्मपुत्र नदीको एक सहायक नदीलाई रोकिदिएको थियो। चीनले यो हाइड्रोपावर आयोजना निर्माणका लागि गरेको भने पनि यसलाई भारतप्रतिको दबाबका रूपमा पनि हेरिएको थियो।

चीन हाल तिब्बतमा ब्रह्मपुत्र नदीमा विश्वकै सबैभन्दा ठूलो बाँध निर्माण गर्न लागिरहेको छ, जसले भारतलाई चिन्तित बनाएको छ – भारत डराउँछ कि यसबाट चीनले नदी प्रवाहमा नियन्त्रण राख्न सक्छ।