०४६ मा यसरी भयो कीर्तिपुर कब्जा

पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्ध ०४६ सालमा भएको आन्दोलनमा कीर्तिपुर निकै चर्चामा रह्यो । काठमाडौंमा आन्दोलन उठ्न नसक्दा कीर्तिपुरको प्रहरी चौकी भने आन्दोलनकारीको कब्जामा परिसकेको थियो । २६ चैतमा तत्कालीन राजा वीरेन्द्रले प्रजातन्त्रको घोषणा गरेका थिए, जबकि २१ चैतमै कीर्तिपुर आन्दोलनकारीको नियन्त्रणमा थियो । आन्दोलनकारीले कीर्तिपुरलाई मुक्तक्षेत्र घोषणा गरेका थिए । त्यतिवेला उपत्यका आन्दोलन परिचालन कमिटीमा रहेका तुलसीदास महर्जनले आन्दोलनलाई यसरी सम्झिए : ८ फागुनको जुलुस पञ्चायतविरुद्ध जनताको असन्तुष्टि बढिरहेकै थियो । दलहरू पनि संयुक्त रूपमा आन्दोलनमा जान एकमत भए । कांग्रेस, तत्कालीन नेकपा माले र नेकपा चौमलगायतले आन्दोलन परिचालन कमिटी बनाए । उपत्यका आन्दोलन परिचालन कमिटीमा चौमको तर्फबाट म पनि सदस्य थिएँ । काठमाडौंको कीर्तिपुरका बासिन्दा पहिलादेखि नै राज्यसत्तासँग असन्तुष्ट हुन् । उनीहरूमा पञ्चायतविरोधी भावना धेरै नै थियो । ८ फागुन ०४६ मा कीर्तिपुरमा जुलुस निकाल्ने निर्णय भयो । जुलुस निकाल्न हामी कीर्तिपुर माविअगाडि भेला भयौँ । तर, जुलुस सुरु हुने वेलासम्म पनि खासै जनसहभागिता भएन । त्यस्तै १०-१५ जना थियौँ होला । त्यतिले नै जुलुस गर्ने निष्कर्षका साथ हामी नारा लगाउँदै अगाडि बढ्यौँ । जुलुस सुरु हुँदा करिब ११ बजेको थियो होला । कीर्तिपुरका विभिन्न ठाउँ परिक्रमा गर्दै बाघभैरव पुग्यौँ । जतिजति जुलुस अघि बढ्दै गयो मान्छे पनि थपिँदै गए । बाघभैरव पुगेपछि जुलुस निकै ठूलो भयो । त्यहाँ प्रहरीले हस्तक्षेप गर्यो । हाम्रा पाँचजना साथी पक्राउ परे । उनीहरूलाई थानामा लगेर थुने । कब्जा भयो प्रहरी चौकी पाँचजना पक्राउ परेपछि जुलुस तितरबितर भयो । आन्दोलनकारी पक्राउ परेको कुरा कीर्तिपुरभरि फैलियो । दिउँसो अर्को जुलुस निस्कियो । जुलुस निकै ठूलो थियो । सीधै प्रहरी चौकीतिर अघि बढ्यो । प्रहरीको संख्या थोरै थियो । जुलुस अघि बढेपछि प्रहरीको भागाभाग भयो । आन्दोलनकारीले चौकी कब्जा गरे । पक्राउ परेका पाँचैजनालाई लिएर आयौँ । कुनै अप्रिय घटना भएन । जुलुस फर्किएपछि प्रहरी पनि चौकी फर्किए । त्यसपछि प्रहरीले थप फोर्स मगायो । पूरै कीर्तिपुरलाई घेरा हाल्यो । आतंक नै मच्चियो । कतै–कतै कुटपिट पनि ग¥यो । यो घटनापछि आन्दोलन भने थप चर्किएन । बरु सेलाउँदै गयो र मत्थर नै भयो । हेलिकोप्टरबाट गोली हानियो कीर्तिपुर घटनापछि फाट्टफुट्ट मात्र आन्दोलन हुन थाल्यो । भक्तपुरमा भने निकै ठूलो आन्दोलन भयो । त्यहाँ गोली नै चल्यो । त्यसपछि पाटनमा पनि गोली चल्यो । आन्दोलन रोकिनेवाला थिएन । त्यताको प्रभावले २० चैतबाट कीर्तिपुरमा पनि आन्दोलन सुरु भयो । सो दिन बिहानबाटै जुलुस सुरु भयो । पहिला खासै धेरै मान्छे थिएनन् । बिस्तारै संख्या बढ्दै गयो । त्यसपछि प्रहरीले हस्तक्षेप गरेर केहीलाई पक्रेर लग्यो । आन्दोलनकारीलाई पक्रेपछि मान्छेहरू उत्तेजित भए । निकै ठूलो भीड जम्मा भयो । त्यो जुलुस प्रहरी चौकी आक्रमण गर्न गयो । उनीहरूको उद्देश्य पक्राउ परेका आन्दोलनकारी छुटाउनु थियो । तर, ८ फागुनको घटनापछि सरकारले प्रहरी फोर्स थपेको थियो । प्रहरीले तत्कालै थप फोर्स पनि मगायो । थानाअघि गोली चल्यो । भागदौड मच्चियो । केही छिनपछि आकाशमा हेलिकोप्टर देखियो । हेलिकोप्टरबाट गोली हान्न थालियो । मान्छेहरू दक्षिणको खेततिर भागे । तर, खेतमा पनि हेलिकोप्टरबाट गोली र टियर ग्यास फायर भइरह्यो । कीर्तिपुरका खेत युद्धभूमिजस्ता देखिए । चौकीअघि नै ढले चारजना हेलिकोप्टरले खेततिर गोली हानिरहँदा उता अर्को जुलुसले चौकी आक्रमण गर्न थालेछ । जुलुसले चौकीलाई तीनतिरबाट घेरा हालेको थियो । प्रहरीले तीनैतिर गोली चलाएछ । चारजना प्रदर्शनकारी ढले । गोली लागेकै ठाउँमा उनीहरूको मृत्यु भयो । भीड तितरबितर भयो । ती शव पहिला त जनताले नै कब्जा गरेका थिए । पछि प्रहरीले खोसेर त्रिवि शिक्षण अस्पताल पुर्याएछ । साँझबाट कीर्तिपुरका स्थानीय घरेलु हतियार लिएर आक्रमणमा निस्किए । ठाउँ–ठाउँमा आगो बालेर प्रदर्शन गरे । कीर्तिपुर छिर्ने सबै नाका टियू, नैकाप, पाँगालगायतका सडकमा रूख ढालेर सडक अवरुद्ध गरे । उनीहरूले थप प्रहरी फोर्स रोक्न यसो गरेका थिए । राति १२ बजेसम्म पनि नाराबाजी भइरह्यो । बन्दी भए चौकीका प्रहरी राति नै कीर्तिपुर पस्ने नाका अवरुद्ध भइसकेका थिए । २१ चैत बिहानबाट प्रहरीले कीर्तिपुर पस्ने प्रयास गरेको थियो । तर, पस्न सकेन । यता चौकीमा भएका प्रहरी निरीह भए । उनीहरू चौकीबाट निस्किन सक्ने अवस्था नै थिएन । चौकीमा बन्दीजस्तै भए । सो दिन विशाल जुलुस निस्कियो । यति विशाल थियो कि, कीर्तिपुरदेखि चोभारसम्म मान्छे नै मान्छे थिए । कीर्तिपुरका हरेक मानिस घरबाट निस्किएका थिए । बालबच्चा र हिँड्न नसक्ने बूढाबूढी मात्र घरमा थिए । कीर्तिपुरमा खासै पञ्च समर्थक थिएनन् । अलिअलि भएका पनि २० चैतको घटनापछि बहुदलवादी भए । उनीहरू पनि जुलुसमा आए । सडक खचाखच भयो । जुलुसमा नहिँड्ने मान्छे समाजबाटै एक्लिने निश्चित थियो । त्यसैले सबै आए । कीर्तिपुर कब्जाजस्तै भयो । २२ चैतमा अहिलेको मंगल उमावि भएको ठाउँमा आमसभा भयो । सभालाई स्वतन्त्र वामपन्थी नेता पद्मरत्न तुलाधर, तत्कालीन नेकपा एकता चौमका नारायणकाजी श्रेष्ठ ‘प्रकाश’लगायतले सम्बोधन गरे । आमसभामा पनि मान्छे अघिल्लो दिनजस्तै गरी उर्लिए । प्रहरी आउन नसकेपछि सेना पठाउन सक्ने सम्भावना थियो । सेना आए के गर्ने भन्नेबारे कीर्तिपुरका जनता छलफलमै थिए । प्रहरीले ‘वाकीटकी’मा गरेका कुरा रेडियोमा पनि सुनिने हुनाले उनीहरूको सूचना पनि लिइरहेका थियौँ । कहाँसम्म आइपुगे भन्ने खबर पाइरहेका थियौँ । २३ चैतमा अस्पतालबाट शव ल्याएर प्रदर्शन गरियो । शवयात्रामा हजारौँको सहभागिता भयो । तिखु घाटमा अन्त्येष्टि भयो । यता, चौकीमा बन्दी भएका प्रहरीले अन्न र पानीसमेत पाएका थिएनन् । चौकीबाहिरको सार्वजनिक धाराबाट पानी लैजानुपथ्र्यो । तर, त्यहाँ आउन सक्ने अवस्था नै थिएन । केही स्थानीयले पानी दिनुपर्ने आवाज पनि उठाएका थिए । धेरै जनता आक्रोशमा भएकाले उनीहरूको कुरा सुनिएन । २० देखि २६ चैतसम्म ती प्रहरी बन्दीजस्तै भएर बसे । दरबारबाट चलायो सेनाले गोली २४ चैतमा डा. बाबुराम भट्टराई नेतृत्वको जनआन्दोलन परिचालन समितिले नेपाल बन्द घोषणा गरेको थियो । यता, संयुक्त वाममोर्चा र कांग्रेसको पनि प्रदर्शन गर्ने कार्यक्रम थियो । हजारौँ मान्छे कीर्तिपुरबाट जुलुस लिएर काठमाडौं गए । कुलेश्वर, कालिमाटी, टंकेश्वर, भीमसेनस्थन, वसन्तपुर, न्युरोड गेट भएर रत्नपार्क पुगियो । त्यहाँ आमसभा गर्ने तयारी थियो । तर, प्रहरीले दिएन । त्यति नै वेला ललितपुरको जुलुस पनि आइपुग्यो । त्यसपछि जुलुस यति विशाल भयो कि कसैले नियन्त्रण गर्न सक्ने अवस्था नै भएन । जुलुस विश्वज्योतितिर मोडियो । जमलबाट अहिलेको निर्वाचन आयोगतिर जाने बाटो प्रहरीले छेक्यो । जुलुस सीधै अघि दरबारमार्गतिर लाग्यो । म जुलुससँगै विश्वज्योति पुगेको थिएँ । अकस्मात् ढुंगामुढा भयो । उता, सेनाले गोली चलाएपछि ढुंगामुढा भएको रहेछ । केहीपछि मात्र थाहा भयो । जुलुसको अगाडि रहेका केही मान्छे महेन्द्रको सालिक ढाल्न गएछन् । नारायणहिटी सुरक्षाका लागि राखिएको सेनाले गोली चलाएछ । भीड यति ठूलो थियो कि गोली चलेपछि पनि तितरबितर हुने ठाउँ नै थिएन । कति गोली लागेर मरे । कति किचिएर मरे । कति मान्छे मरे भन्ने कुनै लेखाजोखा नै भएन । सडक रगताम्मे थियो । अनि राजाविरुद्ध लाग्यो नारा दरबारमार्गमा गोली चलेपछि तितरबितर भएका मान्छे कमलाक्षी, भोटाहिटी, असनतिर जम्मा भए । त्यहाँ पनि जुलुस सुरु भयो । चर्को नारा लाग्न थाल्यो । त्यसअघिसम्म पञ्चायतविरुद्ध मात्र नारा लागिरहेको थियो । सेनाले गोली चलाएपछि भने राजाविरुद्ध नै नारा लाग्यो । असनतिर पनि गोली चल्यो । झन्डै ७ बजेतिर हामी कीर्तिपुर फर्किन थाल्यौँ । सवारीसाधन थिएनन् । हिँडेरै फर्कनुपर्ने भयो । तितरबितर भएका साथी पनि बाटोमा भेटिए । ठूलै संख्यामा भएकाले कुनै डर भएन । बरु जोस थियो । त्यही साँझ नै कर्फु लाग्ने हल्ला थियो । हामी घरसम्म पुग्न नसकिने हो कि भन्ने आशंका पनि थियौँ । तर, सुरक्षित रूपमा पुगियो । २५ चैतबाट भने कर्फ्यु  सुरु भयो । प्रहरी कर्फ्यु लगाएर मात्र हिँड्न सक्ने अवस्था थियो । राति कर्फ्युमा पनि प्रहरी र सेनामाथि आक्रमण हुन थाल्यो । टायर बालेर सडक पूरै कालो भएको थियो । तर, २५ गते भने ठूलो झडप भएन । मान्छे स्वतन्त्र आवतजावत गरिरहे । राति भने कीर्तिपुरमा जुलुस निस्कियो । २६ चैतमा बहुदलीय प्रजातन्त्रको घोषणा भयो, तर कीर्तिपुरमा विजय जुलुस भएन । कीर्तिपुरवासी धेरै गणतन्त्रवादी थिए । जुन परिवर्तन हुन्छ भन्ने कीर्तिपुरवासीको आकांक्षा थियो, त्यो पूरा भएन । मान्छेहरू असन्तुष्ट भए । केहीले भने विजय जुलुस मनाउनुपर्छ पनि भने । तर, त्यो समूह सानो थियो । विवादका बीच विजय जुलुस मनाइएन । नयाँ पत्रिकाबाट