पहिला कमैया छानिन्थ्यो, अहिले गाउँका अगुवा

नेपालगन्ज, १ माघ । त्यो दिन माघीको उल्लास थियो । उनी नौ वर्षकी थिइन् । घरमा मासु पाकेको थियो, ढिक्री र रोटी पाकेका थिए । उनी भाइबहिनीसँग रमाइलो गर्दै थिइन् । गाउँका जमिन्दार घरमा आए । बाबुआमालाई फकाए । उनलाई आफ्नो घरमा लगे । त्यसपछि दिलकुमारीलाई थाहा भयो, उनी त्यो घरमा कमलहरी भइसकेकी थिइन् । आजको अन्नपूर्ण पोस्टमा खबर छ– त्यसपछिका हरेक माघीमा उनी झस्किन्थिन्, फेरि कमलहरी बस्न कता पो जानुपर्ने हो ? जमिनदारको घरमा ७ वर्ष कमलहरी जीवन बिताएपछि उनलाई केही संघसंस्थाले उद्धार गरे । त्यसपछि उनी स्कुल भर्ना भइन् । बीएको अन्तिम वर्षमा पढ्दै गरेकी ती दिलकुमारी चौधरी अहिले मुक्त कमलहरी मञ्च बाँकेको अध्यक्ष छिन् । अबका माघीले उनलाई झस्काउँदैन । बरू नयाँनयाँ योजना बनाउन उत्साह जगाउँछ । ‘अब त्यस्तो छैन, माघीले झन् नयाँ रौनक दिन्छ । नयाँनयाँ योजना बनाउन मन लाग्छ, साथीभाइ भेला भएर सल्लाह गर्छौ, केही नयाँ गर्न मन लाग्छु, २४ वर्षीया दिलकुमारी भन्छिन्, ‘अझैं पनि लुकीछिपी कम्लहरी राख्नेहरू छन्, ती दिदीबहिनीलाई कसरी त्यो जीवनबाट मुक्त गर्ने भन्ने सोचिरहन्छु, हामी माघीमै यसबारे नयाँ योजना पनि बनाउँछौं ।\' कुनै बेला थियो । माघी आउनासाथ थारू युवायुवतीमा एक प्रकारको त्राश हुन्थ्यो अब कमैया/कमलहरी बस्न कता जानुपर्ने हो ? अनि पुरानालाई एक किसिमको खुसी र त्राश उत्तिकै हुन्थ्यो, अझैं बस्नुपर्ने हो कि, मालिक फेरिने हुन् भन्ने । तर अब माघी फेरिएको छ । अब पहिलाको जस्तो त्रास हैन, उल्लास बोकेर आउँछ माघी । परम्परा उही हो, व्यवहार फेरिएको छ । काम फेरिएका छन् । कैलालीका भलसन्सा (मटहवाँ) का अध्यक्ष बिलारु चौधरीलाई पनि माघी फेरिए झै लागेको छ । कमैया, कमलहरीको अब कुरै उठ्दैन । बरू साँझ खानपिनमा जमेका बेला कसैकसैले पुराना दिन सम्झिन्छन् । हाँसो, रमाइलो हुन्छ । पूजाआजा र खानपिन अनि नाचगानसँगै माघीमा अर्को काम सुरु हुन्छ, भलमन्सा, मटहवाँ अनि चौकीदार र गाउँका अगुवा चुन्ने । ‘पहिला–पहिला त कमैया कमलहरी पनि फेरिन्थे कुन घरबाट कुन जमिनदारलाई कमैया वा कमलहरी पठाउने भन्ने सल्लाह हुन्थ्योु, बिलारु भन्छन्, ‘अब त्यस्तो छैन, माघी फेरिएको छ, संस्कार र परम्परा फेरिन थालेका छन्, अब हामी भलसन्सा, अगुवा अनि चौकीदार चुन्छौँ, कमैया, कमलहरी हैन ।\' बर्दिया भलमन्साका अध्यक्ष मथुरा थारूको अनुभव पनि त्यस्तै छ । उनको अनुभवमा माघी अब विशुद्ध पारिवारिक जमघट, गाउँघरका नयाँ योजना छनोट, अगुवा, भलमन्सा, चौकीदार छनोटकै पर्व भएको छ । ‘पहिलापहिला माघीमा हामी जति खुसी हुन्थ्यौँ, त्यो खानपिनका लागि मात्रै थियो, मीठो खान पाइन्थ्यो, राम्रो लुगा पाइन्थ्यो अनि फेरि दुःखी हुन्थ्यौँ किनकि हामीलाई कमैया बस्न जानुपथ्र्योु, उनी भन्छन्, ‘अब त दिन फेरिएका छन्, अब हामी गाउँमा विकासका योजना छान्छौँ, कमैया हैन ।\'