आज हरिशयनी एकादशी : तुलसी सार्ने दिन, चार महिनाको चतुर्मास व्रत सुरु

काठमाडौं । सनातन वैदिक परम्पराअनुसार आज हरिशयनी एकादशी श्रद्धा र भक्तिपूर्वक मनाइँदै छ। प्रत्येक वर्ष असार शुक्ल एकादशीका दिन घर–घरमा तुलसीको बिरुवा सार्ने र भगवान् विष्णुको विशेष पूजा–आराधना गर्दै चार महिनासम्म चल्ने चतुर्मास व्रतको आजबाट औपचारिक सुरुआत हुन्छ।

एक महिनाअघि ज्येष्ठ शुक्ल एकादशीमा तुलसीको मठमा राखिएको बिरुवा आज विधिपूर्वक सारिन्छ। धार्मिक मान्यताअनुसार तुलसीलाई भगवान् विष्णुको प्रतीकका रूपमा पूजा गरिन्छ र आजदेखि कार्तिक शुक्ल एकादशी अर्थात् हरिबोधिनी एकादशीसम्म तुलसीको विशेष आराधना गरिन्छ।

धर्मशास्त्रविद्हरूका अनुसार असार शुक्ल एकादशीदेखि कार्तिक शुक्ल एकादशीसम्म भगवान् विष्णु क्षीरसागरमा शयन गर्ने विश्वास रहिआएकाले यस दिनलाई हरिशयनी एकादशी भनिन्छ। यही चार महिनाको अवधिलाई चतुर्मास पनि भनिन्छ।

हिन्दू धर्ममा वर्षभरि २४ वटा एकादशी पर्ने भए पनि सबै एकादशीमा व्रत बस्न नसक्ने भक्तजनले चतुर्मासका आठ एकादशी वा कम्तीमा हरिशयनी र हरिबोधिनी एकादशीमा फलाहार गरेर व्रत बस्ने परम्परा छ। एकादशीका दिन विशेषगरी चामलबाट बनेका परिकार नखाई रोटी, ढिँडो, फलफूल तथा अन्य फलाहार सेवन गर्ने चलन छ।

आज बिहानैदेखि काठमाडौंको बूढानीलकण्ठ, उपत्यकाका चार नारायण मन्दिर तथा देशभरका विष्णु र नारायण मन्दिरमा दर्शनार्थीको घुइँचो लागेको छ।

धार्मिक आस्थासँगै तुलसीलाई वैज्ञानिक दृष्टिले पनि महत्वपूर्ण वनस्पति मानिन्छ। तुलसीले वातावरण शुद्ध बनाउन, अक्सिजनको मात्रा बढाउन तथा विभिन्न रोगको औषधिका रूपमा समेत उपयोगी हुने विश्वास छ। तुलसीको मठ रहेको स्थानमा नकारात्मक प्रभाव कम हुने र वातावरण स्वच्छ रहने जनविश्वास पनि रहिआएको छ।

चार महिनासम्म नियमित पूजा गरिएको तुलसीलाई कार्तिक शुक्ल एकादशीका दिन भगवान् दामोदरसँग वैदिक विधिअनुसार विवाह गराइन्छ। त्यसपछि हवनसहित चतुर्मास व्रतको समापन गर्ने परम्परा रहेको छ।