भारतमा पनि जुर्मुराउँदै छन् ‘जेन–जी’ पुस्ता

काठमाडौं। नेपालमा गत महिना भएको ‘जेन–जी आन्दोलन’ अब सीमाना नाघ्दै भारतमा पनि प्रतिध्वनित हुन थालेको छ।

नेपालमा युवाहरूको आन्दोलित लहरले प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीको सरकार ढालेर अन्तरिम गैरदलीय सरकार गठन गराएपछि त्यसको प्रभाव भारतका केही क्षेत्रमा समेत देखिन थालेको हो।

सबैभन्दा प्रत्यक्ष उदाहरण लद्दाखमा देखिएको छ, जहाँ गत २८ सेप्टेम्बरमा भएको प्रदर्शन हिंसात्मक बनेको थियो। छुट्टै राज्यको मागसहित भएको आन्दोलनमा लद्दाखका प्रहरी प्रमुख एस.डी. सिंह जमवालले अभियन्ता सोनाम वाङ्चुकमाथि ‘विदेशीसँग सम्बन्ध रहेको’ आरोप लगाएका थिए।

उनीहरूले पाकिस्तानमा भएको कार्यक्रममा वाङ्चुकको उपस्थितिको संकेत गर्दै आन्दोलनमा विदेशी प्रभाव भएको दाबी गरेका छन्। प्रदर्शनका क्रममा दुई जना नेपाली पक्राउ परेका छन्, जसले भारतमा भएको आन्दोलन र नेपालबीचको सम्भावित सम्बन्धबारे नयाँ प्रश्न उब्जाएको छ।

प्रहरीका अनुसार, ती नेपालीहरू श्रमिक हुन् कि योजनाबद्ध रूपमा संलग्न—यो विषयमा अनुसन्धान जारी छ।

नेपालदेखि लद्दाखसम्म ‘जेन–जी’ प्रभाव

भारतको केन्द्रीय गृह मन्त्रालयका अधिकारीहरूले पनि वाङ्चुकका भाषणहरूमा नेपाल र ‘अरब स्प्रिङ’ का प्रसङ्गहरू बारम्बार आएको उल्लेख गर्दै लद्दाखमा आन्दोलन हिंसात्मक बन्नुमा त्यसकै प्रभाव रहेको बताएका छन्।

‘जेन–जी’ शब्द सामान्य रूपमा सन् २००० पछिका युवाहरूका लागि प्रयोग हुन्छ। तर नेपालमा गत महिना भएको आन्दोलनपछि यो शब्दले राजनीतिक अर्थ ग्रहण गरेको छ।
सामाजिक सञ्जालमाथि प्रतिबन्ध लगाइएको विरोधमा सुरु भएको आन्दोलन नातावाद, अभिजात्य सोच र भ्रष्टाचारविरुद्धको विद्रोहमा परिणत भएको थियो।
त्यो आन्दोलनले ओली सरकारको पतन र पूर्वप्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्कीको नेतृत्वमा अन्तरिम सरकार गठनसम्म पुर्‍यायो।

लद्दाखमा हिंसा र राजनीतिक प्रतिक्रिया

लद्दाखमा अधिकांश युवा प्रदर्शनकारीहरूले भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) को कार्यालयमा आगजनी गरेपछि प्रहरी कारबाहीमा चार जनाको मृत्यु भएको छ। प्रहरीले आन्दोलनमा विदेशी तत्व संलग्न हुन सक्ने बताएको छ। भारतमा अहिले ‘जेन–जी’ शब्द राजनीतिक हतियारमा रूपान्तरित हुँदैछ।

कांग्रेस नेता राहुल गान्धीले नेपालका घटनापछि पहिलो पटक युवाहरूलाई ‘संविधानको रक्षा गर्नुपर्ने पुस्ता’ भन्दै ‘जेन–जी’ का रूपमा सम्बोधन गरे।
उनको टिप्पणीपछि भाजपा सांसद निशिकान्त दुबेले राहुलमाथि अशान्ति भडकाउने आरोप लगाउँदै ‘भारतका जेन–जी युवाहरू हिन्दू राष्ट्र चाहन्छन्’ दाबी गरे।

बेचैन भारतीय ‘जेन–जी’

भारतमा २५ वर्षमुनिका युवाको संख्या ३७ करोडभन्दा बढी छ — देशको झन्डै एक चौथाइ जनसंख्या। स्मार्टफोन र सामाजिक सञ्जालमार्फत उनीहरू निरन्तर राजनीति, भ्रष्टाचार र असमानताबारे जानकारीमा छन्। तर सडकमा ओर्लिन उनीहरू हिचकिचाउँछन्। राष्ट्रविरोधीको ट्याग, जातीय विभाजन, आर्थिक दबाब र आफ्ना आवाज सुन्ने कोही छैन भन्ने मानसिकताले उनीहरूलाई रोक्छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार भारतमा जेन–जी पुस्ता विखण्डित छ। ‘सेन्टर फर युथ पोलिसी’ का सुधांशु कौशिक भन्छन्, “भारतका युवाहरू विविध छन्—कसैको चासो रोजगारीमा, कसैको धार्मिक पहिचानमा, कसैको सांस्कृतिक अधिकारमा केन्द्रित छ।” त्यसैले नेपाल वा बङ्गलादेशजस्तो केन्द्रीय सरकार ढाल्ने सम्भावना न्यून देखिन्छ।

क्षेत्रीय लहर र सम्भावित जोखिम

नेपालमा जेन–जी आन्दोलनको प्रभावले क्षेत्रीय अस्थिरता निम्त्याएको विश्लेषकहरू बताउँछन्। मडागास्करमा नेताहरू सत्ताच्युत भए, इन्डोनेसियामा युवाहरूले मूल्यवृद्धि र भ्रष्टाचारविरुद्ध सम्झौता गराए, बङ्गलादेशमा त शेख हसिनाको सरकार नै ढलेर उनी पलायन भइन्।

यी सबै आन्दोलनहरू सामाजिक सञ्जालमार्फत तीव्र गतिमा फैलिएका थिए। त्यही कारण दिल्लीका सुरक्षा निकायहरूले पनि सम्भावित युवाआधारित प्रदर्शनका लागि आकस्मिक योजना तयार गर्न थालेका छन्।

सामाजिक सञ्जालमा कतिपय प्रयोगकर्ताले “घरमै नेपाली शैलीको आन्दोलन गरौँ” भन्ने अपिल गरिरहेका छन् भने केहीले त्यसबाट पाठ सिक्न चेतावनी दिइरहेका छन्।

नेपालको ‘जेन–जी’ आन्दोलनले दक्षिण एसियाली राजनीति नै हल्लाएको छ। भारतका युवामाझ पनि बेचैनी, असन्तुष्टि र जिज्ञासा बढ्दैछ।

तर विश्लेषकहरूको बुझाइमा भारतको राजनीतिक र सामाजिक विविधता नै तत्कालै ‘जेन–जी’ लहरलाई राष्ट्रिय विद्रोहमा रूपान्तरण हुनबाट रोक्ने प्रमुख कारक बनेको छ।