पाकिस्तानमा शाहबाज सरिफ प्रधानमन्त्री बन्नु चीनका लागि जित्ने सम्झौता हो?

काठमाडौं । प्रधानमन्त्री बनेलगत्तै शाहबाज शरीफले पाकिस्तानका लागि आफ्नो प्राथमिकताहरू उल्लेख गरेका थिए। मुलुकमा मुद्रास्फीति नियन्त्रण र अवरुद्ध अर्थतन्त्रलाई गति दिनु उनको प्राथमिकता हो ।

उनले यसका लागि चाल्नुपर्ने कदमको उल्लेख नगरे पनि पाकिस्तानलाई ‘लगानीकर्ताको स्वर्ग’ बनाउने बताएका छन् । पाकिस्तानमा लगानीकर्ताको कुरा गर्दा दुईवटा नाम मात्रै आउँछन्– एउटा चीनको र अर्को अमेरिकाको।

पाकिस्तानको केन्द्रीय बैंक सेन्ट्रल बैंक अफ पाकिस्तानको २०२१ को तथ्यांक अनुसार पाकिस्तानमा चिनियाँ लगानी घटेको छ भने अमेरिकी लगानी बढेको छ। जुलाई र सेप्टेम्बर २०२१ सम्म पाकिस्तानमा चिनियाँ लगानी १०० मिलियन डलर मात्र थियो, जबकि २०२० मा यो अवधिमा २० करोड डलरभन्दा बढी थियो।

तुलनात्मक रूपमा, यस अवधिको लागि अमेरिकी लगानी १०० मिलियन भन्दा बढी थियो, जुन पहिले मात्र २० मिलियन थियो। जसका कारण इमरान खान सरकारलाई सधैं चीनसँग दूरी बनाएको आरोप लगाइन्छ ।

अहिले प्रधानमन्त्री शाहबाज सरिफले पाकिस्तानलाई लगानीकर्ताको स्वर्ग बनाउने कुरा गरिरहेका बेला पाकिस्तान र चीनका जनताले आगामी दिनमा पाकिस्तानमा चीनको लगानी फेरि बढ्ने अनुमान गरिरहेका छन् ।

प्रधानमन्त्री बनेपछि शाहबाज सरिफले पनि चीनलाई यो आश्वासन दिएका थिए ।

उनले भने, "चीन सधैं पाकिस्तानको मित्र रहँदै आएको छ। यो मित्रता सरकारको मित्रता होइन, जनताको मित्रता हो। यो मित्रतालाई कमजोर पार्न अघिल्लो सरकारले जे गरे पनि यो निकै पीडादायी कथा हो। हामी यसलाई थप गति दिन्छौं। सीपीइसीसंग काम गर्नेछ।"

सीपीइसी भनेको के हो?

पाकिस्तानमा चीन–पाकिस्तान इकोनोमिक करिडोर (CPEC) मा चीनको सबैभन्दा ठूलो लगानी भएको बताइएको छ ।

चीन-पाकिस्तान इकोनोमिक करिडोर, वा सीपीइसी, चीनको महत्वाकांक्षी बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभ अन्तर्गत निर्माण भइरहेको व्यापार सञ्जालको हिस्सा हो, जसमा सडक, पावर प्लान्ट, रेलवे लाइन र औद्योगिक क्षेत्रको निर्माण समावेश छ।

पाकिस्तानमा अघिल्लो सरकार अर्थात् मुस्लिम लिग (नवाज) को पालामा सीपीइसी परियोजनामा ​​काम सुरु भएको थियो, जस अन्तर्गत धेरै परियोजनाहरूको उद्घाटन गरिएको थियो र तीमध्ये केही पूरा पनि भएका थिए।

तर पीटीआई सत्तामा आएपछि लामो समयदेखि आयोजना सुस्त भएको गुनासो आएको छ ।

सीपीइसी अन्तर्गत, पाकिस्तानमा धेरै पूर्वाधार परियोजनाहरू चलिरहेका छन्, जसमा चीनको ६२ बिलियन लगानी छ। चीनले सीपीइसीलाई आफ्ना सबै बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभ परियोजनाहरूमध्ये सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण ठान्छ।

यही कारणले गर्दा चीनले पाकिस्तानमा तीव्र गतिमा परिवर्तन भइरहेको घटनाक्रममा गहिरो नजर राखेको थियो। सत्ता परिवर्तनको लगत्तै चीनको सत्तारुढ कम्युनिष्ट पार्टीको मुखपत्र मानिने दैनिक ग्लोबल टाइम्सले उनको भाषणको यो अंशमाथि विश्लेषण प्रकाशित गरेको छ ।

विश्लेषणको सार यो छ पाकिस्तानको नयाँ सरकारले केही समय स्थायित्वको लागि प्रयास गर्नुपर्ने हुन सक्छ, तर विदेश नीतिमा कुनै ठूलो परिवर्तनको सम्भावना कम छ।

चिनियाँ विदेश मन्त्रालयका प्रवक्तालाई उद्धृत गर्दै यस लेखमा पाकिस्तानको राजनीतिक अवस्था जस्तोसुकै भए पनि चीन–पाकिस्तान मित्रता अटल रहने उल्लेख गरिएको छ । पाकिस्तानमा सत्ता परिवर्तनले चीन-पाकिस्तान सम्बन्धलाई असर गर्दैन।

यस्तो अवस्थामा प्रश्न उठ्छ इमरान खान प्रधानमन्त्री हुँदा चीन सीपीइसी परियोजनाको प्रगतिबाट खुसी थिएन ?

इमरान खानको पालामा सीपीइसी र चीनसँगको सम्बन्ध

डा. मारिया सुल्तान दक्षिण एसियाली रणनीतिक स्थिरता संस्थान विश्वविद्यालयका महानिर्देशक हुन्। उनी दुई देशबीचको सम्बन्ध र यो परियोजनामा ​​नजर राख्छिन्।

पाकिस्तानबाट बीबीसीसँग कुरा गर्दै उनले भने, "पाकिस्तानमा सामान्य धारणा छ कि इमरान खानको नेतृत्वमा नवाज शरीफको कार्यकालको तुलनामा सीपीइसी परियोजनामा ​​कम गति आएको छ। तर यो पूर्ण रूपमा सत्य होइन।"

यसका पछाडि तर्क पनि दिन्छिन् ।

उनका अनुसार इमरान खानले आफ्नो कार्यकालमा सीपीइसीको 'सामाजिक-आर्थिक लाभ' जनतामाझ पुर्‍याउने कुरामा जोड दिएका थिए, जसका कारण चीन वा पाकिस्तानलाई दिने अपेक्षा गरिएको स्तर हासिल हुन सकेको थिएन। "

'सामाजिक-आर्थिक फाइदाहरू' व्याख्या गर्दै, उनी भन्छिन्, इमरान सरकारले सीपीइसी परियोजना अन्तर्गत साना बाँधहरू र सीप विकास परियोजनाहरूमा बढी ध्यान केन्द्रित गरेको छ, जबकि इमरान सरकार चीन र पाकिस्तान दुवैको अर्थतन्त्रको हिसाबले यो परियोजनासँग सम्बन्धित थियो। रेलवे लाइन र तेल पाइपलाइन बिछ्याउन जोड दिन आवश्यक थियो।

मारिया भन्छिन्, "बाँध होस् वा सीप विकास आयोजना, जनताको दृष्टिकोणले दुवै महत्वपूर्ण छन्, तर आर्थिक विकासमा खासै योगदान गर्दैनन्। यस्ता ठूला आयोजनालाई एकअर्कासँग जोड्नमा जोड दिनेछु।"

सीपीइसी प्राधिकरणको स्थापना

पाकिस्तानको पञ्जाब प्रान्तको प्रमुखको रूपमा, शाहबाज शरीफले यस्ता धेरै विकास परियोजनाहरूलाई गति दिन काम गरे। जसका कारण उनीहरुमा यो आशा बाँधिएको देखिन्छ । शाहबाज शरीफ प्रधानमन्त्री बनेलगत्तै पाकिस्तानी रुपैयाँ डलरको तुलनामा आठ रुपैयाँले बलियो भएको थियो।

मारियाले यस तथ्यलाई थप्छिन् कि पाकिस्तानीहरूलाई पनि शाहबाज शरीफबाट आशा छ।

एउटा सत्य यो पनि छ इमरान खान प्रधानमन्त्री बन्नुअघि सीपीईसी परियोजनाका लागि धेरै उत्साहित देखिएनन् ।

तर, प्रधानमन्त्री भएपछि उनले आयोजना कार्यान्वयन गर्न सीपीइसी प्राधिकरण गठन गरे । सीपीइसी प्राधिकरण 'एक झ्याल सञ्चालन' को उद्देश्यका साथ गठन गरिएको थियो।

यो अर्को कुरा हो कि पछि यसलाई राजनीतिक रूपमा प्रयोग गरियो। यसको अध्यक्ष यति धेरै पटक परिवर्तन भयो कि यसले जुन उद्देश्यका लागि सिर्जना गरिएको थियो त्यो पूरा गर्न सकेन। पाकिस्तानका धेरै राजनीतिक विश्लेषकहरूको विश्वास यस्तै छ।

इमरान खानको नेतृत्वमा सीपीइसी परियोजनामा ​​गतिको कमी हुनुको पछाडि यो पनि प्रमुख कारण हो।

शाहबाज सरिफका लागि कठिन

तर, जेएनयूको स्कुल अफ इन्टरनेशनल स्टडीजका प्रोफेसर स्वर्ण सिंहको चीन र पाकिस्तानको नयाँ सरकारबीचको रसायनशास्त्रमा अलिकति फरक धारणा छ।

उनका अनुसार, ‘चीन र पाकिस्तान सधैं एकअर्काका घनिष्ठ मित्र हुन्।

बीआरआई परियोजनाको हिस्सा रहेको सीपीइसी परियोजनाले इमरान सरकार आएपछि यसमा केही परिवर्तनको माग गरेको थियो । जसमध्ये सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रतियुनिट बिजुलीको मूल्य थियो। तर चीनसँग टकरावको अवस्था थिएन। जे होस्, हरेक नयाँ सरकारले यस्ता आयोजनाको कुरा गर्छ ।”

शाहबाज शरीफको आगमनसँगै यो परियोजनाले गति लिन्छ, प्रा. स्वर्ण सिंह पत्याउँदैनन् ।

शाहबाज शरीफ कति दिनसम्म प्रधानमन्त्री बन्न सक्छन् भन्नेमा पाकिस्तानमा विभिन्न किसिमका अड्कलबाजी भइरहेको उनीहरुको विश्वास छ ।

"अहिले शाहबाज सरिफको ध्यान पाकिस्तानको आन्तरिक राजनीतिमा बढी हुनेछ, जहाँ तोडफोड र हेराफेरीको राजनीति चलिरहेको छ। शहबाज शरीफको धेरैजसो समय सरकार गठनका लागि एकजुट भएर आएका दलहरूलाई राख्नमा बित्नेछ। शाहबाज अहिले सीपीइसी सम्बन्धी कुनै ठूलो कदम चाल्ने स्थितिमा हुनेछन् भन्ने लाग्दैन।

तर यो पक्का छ कि तिनीहरू लोकतान्त्रिक रूपमा आएका छन्, यो चीनको लागि राम्रो समाचार हो।

सीपीइसीको काममा ढिलाइ ? 

वास्तवमा, सीपीइसी परियोजना अन्तर्गतको काम धेरै चरणहरूमा पूरा गर्नुपर्ने थियो। पहिलो चरण पहिलो चरण पूर्वाधार र ऊर्जा परियोजनाहरूको लागि थियो, जसमध्ये धेरै जसो नवाज लीगको समयमा पूरा भएका थिए।

दोस्रो चरण औद्योगिक क्षेत्रको हो, जसमा इमरान सरकारको पालामा खासै काम हुन सकेन ।

डा. मारियाका अनुसार यसअघि सीपीईसी परियोजनाअन्तर्गत ५० भन्दा बढी सेज स्थापना गर्ने कुरा भएको थियो, जुन २७ मा आयो। त्यसपछि चरणबद्ध रूपमा निर्माण गरिने र पहिलो चरणमा चारवटा विशेष आर्थिक क्षेत्रको काम सुरु हुने भनिएको थियो, जसमध्ये दुईमा मात्र काम सुरु भएको छ ।

यसमा ढिलाइ हुनुको एउटा महत्त्वपूर्ण कारण कोरोना महामारी हो र अर्को कारण ग्वादर, क्वेटा, कराँची र दासुमा चिनियाँ नागरिकमाथि चरमपन्थी हमला हो।

यही कारणले गर्दा पूरै सीपीइसी परियोजनाको प्रवेश बिन्दुको रूपमा काम गर्ने ग्वादरमा पूर्वाधार निर्माण भएको झण्डै एक वर्ष भइसक्यो, तर अहिलेसम्म सञ्चालनमा आउन सकेको छैन। यसलाई रेल लाइन, ढुवानी लाइन र तेल पाइपलाइनसँग जोड्न आवश्यक छ। हाल काम भइरहेका दुईवटा सेजले ग्वादर पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा नआएसम्म लाभ पाउने छैनन्।

नयाँ प्रधानमन्त्रीको कार्यकालमा चीन र पाकिस्तान दुवैबाट यसले बढोत्तरी पाउने आशा गरिएको छ ।