सुट गरिरहेका गच्छदारको पेस्तोल खोसेँ

खगेन्द्र चुँडाल ०१२ फागुन १६ गते त्यसवेलाको तेह्रथुमको हाङपाङ (हाल ताप्लेजुङमा पर्छ) मा जन्मिएको हुँ । ५–६ महिना हुँदै आमा बित्नुभएकाले म मावलीमै हुर्किएँ । गाउँमा साहित्य संगम क्लब थियो । प्रगतिशीलहरूको साझा त्यो क्लबले वेला–वेला सम्मेलन र कार्यक्रम गर्थ्याे । कम्युनिस्ट राम्रा हुन्छन् भन्ने क्लबको प्रचारले बिस्तारै आकर्षित गर्‍यो । पारिवारिक पृष्ठभूमि सामन्ती थियो, हजुरबुबा तिरो उठाउनुहुन्थ्यो । मबाहेक परिवारका अधिकांश सदस्य कम्युनिस्टविरोधी छन् । एक्लै कम्युनिस्ट बन्दा धेरै पारिवारिक ‘टर्चर’को पनि सामना गर्नुपर्‍यो । १२ वर्षमा ५ कक्षा उत्तीर्ण गरेपछि ०२४ सालतिर झापा झरेर गरामनी स्कुलमा पढ्न थालेँ । त्यसवेला नेत्र घिमिरे, नारायण उप्रेती, पुण्य निरौलालगायत शिक्षक गुरु हुनुहुन्थ्यो । नेत्र र पुण्य झापा आन्दोलनमा हिँड्नुभो, नारायण सर विपक्षमा उभिनुभो । झापा झरेपछि संगठित रूपमा पार्टी काममा लागियो । ०२४ सालतिर झापामा सुस्ता–महेशपुरविरुद्ध विद्यार्थी आन्दोलन भयो । त्यो आन्दोलनबाट सिंगै मुलुक प्रभावित थियो । त्यतिवेला मूलत: कम्युनिस्ट आन्दोलन सांस्कृतिक आन्दोलनबाट निर्देशित थियो । तेह्रथुमबाट निस्कने झुप्रो, झापाबाट राधाकृष्ण मैनालीको सम्पादकत्वमा निस्कने पञ्चामृतलगायत पत्रिकाले सांस्कृतिक आन्दोलन बढाउन मद्दत पुर्‍याइरहेका थिए । राष्ट्रव्यापी रूपमा निस्किरहेका प्रगतिशील पत्रिकाहरूले सांस्कृतिक आन्दोलन बढाइरहेकै वेला रामेश, मञ्जुल, रायन, प्रदीप नेपालहरूको अगुवाइमा राल्फाको सांस्कृतिक आन्दोलन पनि सुरु भयो । यी दुई आन्दोलनले नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई ऊर्जा दिन थालेपछि झापामा पनि कम्युनिस्ट आन्दोलनले निकै गति लियो । झापामा जमिनदार सखाप पार्ने आन्दोलनलाई मात्रै बुझ्ने गरिएको छ, तर त्यहाँ २००६ सालबाटै किसान आन्दोलन सुरु भएको थियो । त्यसवेला राजवंशीहरूको नेतृत्वमा बढेको आन्दोलनमाथि दमन हुँदै जाँदा २००८ सालमा ‘घुर बैठक’आन्दोलनमा परिणत भयो । गोठका वरिपरि आगो बालेर ताप्ने त्यो आन्दोलनले ठूलो रूप लिँदै गयो । जग्गा किसानलाई दिनुपर्छ, मोहियानी हक सुनिश्चित गर्नुपर्छ, बाली भर्दा भर्पाई दिनुपर्छ, जमिन जोत्नेले नै पाउनुपर्छ भन्ने आन्दोलनको माग थियो । ०१० सालमा पुग्दा त्यो आन्दोलन ‘खमार आन्दोलन’मा परिणत भयो । त्यतिवेला झापामा ६ फिटदेखि १० फिटसम्म अग्लो धानको चुली खलोमा हुन्थ्यो । त्यो आन्दोलनमा जमिनदारलाई किसानले धान नदिने, लान खोज्दा किसानहरू जम्मा भएर जबर्जस्ती कब्जामा लिने गरिन्थ्यो । बुधबारेतिर गंगाप्रसाद ओलीलगायतले यो आन्दोलनको नेतृत्व गरेका थिए । आन्दोलन थाम्न नसक्ने भएपछि केही पञ्चसमेत प्रवेश गरेर शिथिल बनाउने प्रयास गरे । तर, झापामा हतियारसहितको आन्दोलन सुरु भए पनि कम्युनिस्टहरूले ठीक ढंगले समर्थन गर्न नसक्दा क्रमश: शिथिल हुँदै गयो । ०१० सालमा जमिनदार नरबहादुर बुढाथोकीको हत्यापछि आन्दोलन शिथिल भयो । तथापि ०१५ सालमा फेरि उठ्यो । यसरी झापाको किसान आन्दोलन उठ्दै, शिथिल हुँदै क्रमश: अघि बढ्यो । त्यहीवेला सरकारले ठूलो दमन गर्दा धेरै राजवंशी नेता–कार्यकर्ता पक्राउ परे । अगुवा केर्कु राजवंशीलाई चन्द्रगढीमा घुँडामा गोली हानेर मारेपछि डाँकाले मार्‍यो भन्ने हल्ला चलाइयो । त्यही नाममा कतिपय नेता–कार्यकर्ता पक्राउ परे, उनीहरूले आफूलाई मनमोहनका कार्यकर्ता भने, तर मनमोहनले जिम्मा लिन मानेनन् । मनमोहनले आफ्ना कार्यकर्ता भन्दै बयान दिएको भए उनीहरू छुट्थे । त्यसो नगरेकाले छुटेपछि उनीहरू निराश भएर पलायन भए । त्यही आन्दोलन पछि युवा–विद्यार्थीमा सरेको हो । ०२४ सालपछि विद्यार्थी आन्दोलन सुरु हुँदा म गरामनीमा थिएँ, केपी ओली घैलाडुब्बामा पढ्दै थिए । हामी दुईले एउटै कमिटीमा काम गरेनौँ, आपसी चिनजान पनि थिएन । तर, लगानीका हिसाबले हामी दुवै उस्तै–उस्तै उमेर र समयमा कम्युनिस्ट आन्दोलनमा होमिएका हौँ । रामनाथ दाहालसँगको सम्पर्कमा केपी त्यतिवेला आन्दोलनमा ‘ब्याक’मै बसेर काम गरिरहेका थिए । दमकका मान्छेहरू हलोजुवा बोकेर मेचीछेउसम्म पुगे । प्रगतिशील मागसहित किसानका पक्षमा बढेको आन्दोलनमा विवाद देखियो । नेत्र घिमिरेहरू जमिनदारहरूलाई खत्तम गरेर कब्जा गर्दै अघि बढ्ने लाइनमा देखिए । तर, नारायण उप्रेतीलगायत विपक्षमा उभिएर मोहियानी हक सुरक्षितका लागि भर्पाई बुझ्नुपर्छ भन्ने पक्षमा उभिएका थिए । उनलाई पछि संशोधनवादी करार गरियो । एउटा सेक्सन जमिनदार खत्तम आन्दोलनबाटै विमुख थियो, अर्को सेक्सन अर्थात् आरके, सिपी, रामनाथहरूचाहिा सामन्त खत्तम अभियानमा थिए । झापा जिल्लाले वर्गशत्रु खत्तमको नक्सलाइट आन्दोलनको बाटो समाएपछि पूर्वकोशीको जिल्ला कमिटीबाट झापा स्वतन्त्र भयो । भुटन चौधरीको हत्या भएपछि मोहनचन्द्र पलायन भएर भारततिर लागे । अनारमढी स्कुलमा पढ्दा नै म स्ववियु सभापति भइसकेको थिएँ । तर, २०३१ सालमा एसएलसी सकेपछि म उच्च शिक्षा अध्ययनको सिलसिलामा हात्तिसार क्याम्पस धरान भर्ना भएँ । केही समयपछि झापा फर्किएर मेची क्याम्पसमा भर्ना भएँ तर पढाइ पूरा नभईकनै म आइए दोस्रो वर्षमा महेन्द्र मोरङ क्याम्पस विराटनगर ट्रान्सफर भएँ । खासमा दुवै क्याम्पसमा स्ववियु गठन गर्ने प्रयास असफल भएपछि विराटनगर पुगेको थिएँ म । त्यतिवेला पञ्चायतको दबदबा थियो । क्याम्पस प्रशासनले विद्यार्थी समूह गठन गरेर आफूअनुकूल काम गथ्र्यो । केही वर्ष विद्यार्थी आन्दोलन चलेन, परिस्थिति शान्त थियो । तर, ०३६ सालमा पाकिस्तानी राष्ट्रपति जुल्फिकर अली भुट्टोलाई फाँसी दिएको विरोधमा काठमाडौंस्थित राजदूतावासमा विरोधपत्र बुझाउन गएको विद्यार्थी समूहमाथि दमन र पक्राउ गरिएपछि देशव्यापी आन्दोलन चर्कियो । त्यो आन्दोलनमा अखिल, नेविसंघसहित सबै विद्यार्थी संगठन समावेश भए । तर, तत्कालीन राजा वीरेन्द्रले जनमतसंग्रहको घोषणा गरेपछि आन्दोलन ‘ब्रेक’भो । कांग्रेस, मनमोहन अधिकारीको माक्र्सवादी समूहले घोषणा स्वीकार गर्‍यो । तर, मालेले अस्वीकार गर्ने निर्णय गर्‍यो । राजाले आन्दोलनमाथि दमन गर्ने घोषणा गरेकाले धोका हो भन्ने मालेको ठहर थियो । त्यही क्रममा काठमाडौं, विराटनगरसहित देशका विभिन्न ठाउँमा अखिल र नेविसंघबीच धेरै झडप पनि भए । विराटनगरमा मसहित विक्रम सुब्बा, केशव चौलागाईं, सीताराम पोखरेल, रघुवीर महासेठलगायत साथीले आन्दोलनको नेतृत्व गरेका थियौा । त्यही क्रममा मदन भण्डारीसँग मेरो पहिलो सम्पर्क भयो । त्यसपछि स्थानीय पार्टीको नेतृत्वसमेत मैले नै सम्हालेँ । त्यतिवेला अहिलेकी राष्ट्रपति विद्या भण्डारी भोजपुरमा आइए पढ्दै हुनुहुन्थ्यो । उहाँको पारिवारिक पृष्ठभूमि कांग्रेस थियो । उहाँ अध्ययनरत भोजपुर क्याम्पसमा पनि नेविसंघकै पकड थियो । त्यसवेला (२०३६ सालतिर) नेविसंघले हाम्रा साथीहरूलाई बेस्सरी पिटे, कतिपयलाई प्रहरीले समातेर पनि लगेका थिए । त्यसवेला अशोक राई पार्टीका तर्फबाट संगठक थिए । तर, विद्या कांग्रेस पृष्ठभूमिको मान्छे भएकाले समातिएका विद्यार्थीलाई भेट्न सम्पर्क व्यक्तिका रूपमा प्रयोग गरियो । आन्दोलन चर्किएका वेला फणिन्द्र तिमल्सिना अनेरास्ववियु मोरङका सचिव थिए । महेन्द्र मोरङ क्याम्पसमा भएको अघिल्लो स्ववियु निर्वाचन हामीले जितेका थियौा । ०३७ सालको जनमत संग्रहपछि पुन: स्ववियुको निर्वाचन घोषणा भयो । त्यसवेला नेविसंघमा क्याम्पसका नेता विजय गच्छदार, हरिनारायण चौधरीलगायत थिए । तर, उनीहरूले चुनाव जित्ने स्थिति थिएन । स्ववियु चुनाव हुने नै भएपछि कांग्रेस नेता गिरिजाप्रसाद कोइराला ढुक्कै विराटनगर आएर बसे । विराटनगर हाम्रो किल्ला हो भन्ने ठानेर कांग्रेसले कुनै हालतमा चुनाव जित्ने रणनीति बनायो । तिनताका गच्छदार सीमानजिक बस्ने, वारिपारि गरिरहने र कोइरालाका दाहिने हातजत्तिकै थिए । ‘गुन्डागर्दी’ पनि गर्ने गच्छदारलाई स्ववियु सभापति बनाउन कांग्रेसले उनलाई बिकममा र हरिनारायण चौधरीलाई बिएमा भर्ना गराएको थियो । स्ववियु निर्वाचन हुँदा गच्छदारले थारूहरू ल्याएर पूरै कब्जा गर्ने प्रयास गरे तर चुनावमा अखिलको माहोल देखिएका कारण सीताराम पोखरेलको प्यानलले चुनाव जित्ने लगभग निश्चितजस्तै देखियो । राति अबेर मतगणना सुरु हुनै लाग्दा गच्छदारको नेतृत्वको एउटा टोली बन्दुक, पेस्तोल, रिभल्बर, तरबार र खुकुरीसहित गणनास्थलमै प्रवेश गरेर जबर्जस्ती नेविसंघले जितेको घोषणा गराए । हाम्रा साथीहरूको भागाभाग हुँदा कतिपयको खुट्टासमेत भाँचियो । राति १ बजे घोषणा गरेपछि उनीहरूले मतको बाकस बाहिर ल्याएर जलाए । आधा घन्टापछि नेविसंघले जितेको नारा लगाउँदै उनीहरू हिँडे । लामो समयदेखि नै नेविसंघसँग हाम्रो झडप हुँदै आएको थियो । जबर्जस्ती जितको घोषणापछि उनीहरूले प्रशासनलाई स्ववियु हस्तान्तरण गर्न माग गर्न थाले भने हामीले चाहिँ त्यसो नगर्न दबाब दिन थाल्यौा । हामीले निर्वाचन आयोगले मत गनेर जितेको प्रमाण दिए मात्रै नेविसंघले जितेको प्रमाणित हुने भन्यौँ । विवाद चर्किंदै जाँदा धेरै लफडा भयो तर गणना नहुँदै आगोले डढाएर फालेको बाकस प्रमाण भएको हुँदा नेविसंघ तल पर्‍यो । ०३८ साल मंसिर २५ गतेको दिन थियो । बिहान र दिउँसो छुट्टाछुट्टै ‘सिफ्ट’मा क्याम्पसमा पढाइ हुन्थ्यो । धरानबाट हाम्रा साथी ईश्वरी अधिकारी बिहान क्याम्पसमा आउने क्रममा नेविसंघका कार्यकर्ताले पिटेर बेहोस बनाई फालिदिएछन् । अखिलको कार्यकर्ता कुटिएको खबरपछि अस्पतालमा बुझ्न जाँदा उनी मर्ने–बाँच्ने दोसाँधमा थिए । त्यो घटना थाहा पाएपछि हाम्रा साथीहरू उत्तेजित हुँदै गए । क्याम्पस वरिपरि हाम्रा धेरै समर्थक थिए । वरिपरिका मान्छे भेला भएर भोलिपल्ट बिहान कांग्रेस र नेविसंघका मान्छे पिटेर खेदेछन् । बिहानै क्याम्पसमा तीन–चारपटक नै झडप भयो । त्यसवेला एमालेको नगर कमिटी, बुद्धिजीवी, विद्यार्थी सबै मैले नै हेर्ने गर्थें । त्यसैले मदन भण्डारीसँग अन्तिममा सहमतिमै पुग्ने विषयमा सल्लाह भइरहेको थियो । तर, छलफल चलिरहेकै वेला दिउँसो २ बजेतिर गच्छदारकै नेतृत्वमा ४०–५० जनाको टोली अचानक हतियारसहित क्याम्पस प्रवेश गर्‍यो । फिल्ममा देखिने गुन्डाजस्तै घुम्रिएको लामा कपाल, घुँडासम्म काँडैकाँडा भएका छालाका जुत्ता, त्यस्तै ज्याकेट र पेटी, अनि एकातिर पेस्तोल र अर्कातिर तरबार बोकेर गच्छदार, हरिनारायण चौधरीसहितको जत्था क्याम्पसको चौरमा देखा पर्‍यो । केही साथी डराए । तर, धेरैले भिड्नैपर्छ भनेपछि नेविसंघको त्यो जत्थाले अखिलको धुलाइ भेट्यो, सबै कांग्रेसहरूको भागाभाग नै भयो । केही बेरपछि म चौरमा यसो निस्किएको के थिएँ, अचानक गच्छदारसँग डेढ मिटर जतिको दूरीमा आमने–सामने भइयो । गच्छदारको हातमा पेस्तोल थियो । केही घाइते भएर चौरमा लडेका छन् । युद्धमैदानजस्तै थियो तर सुनसान । त्यस्तैमा अखिलका केन्द्रीय अध्यक्ष टंक कार्की आइपुगे । उनलाई नआउन भनिएको थियो । तर, अचानक देखिएपछि जसरी पनि जोगाउनुपर्ने भयो । मैले हातमा छोटो–छोटो खालको चिर्पट बोकेको थिएँ तर गच्छदारको हातमा पेस्तोल छ । के गर्ने, गर्ने, द्विविधा भो मनमा । ऊ पेस्तोल कक गर्दै पछि सर्दै गयो । मैले ठानेँ– पक्कै गोली सिद्धिएछ, त्यसैले पड्काउन नसक्ने भएकैले कक गरेर पछि सर्दै छ । मनमा आँट आएपछि अलिकति अघि बढेँ । हामीलाई जस्तोसुकै कठिन परिस्थिति आए पनि आफू मरेर भए पनि नेतृत्व जोगाउनैपर्छ भन्ने ‘स्कुलिङ’ थियो । सायद त्यही स्कुलिङले घर गरेर होला मलाई ताकेको देखेपछि फणिन्द्र तिमल्सिनाले मलाई बचाउन खोजे । उनी लाठी बोकेर दौडिँदै आए । मैले त्यसवेला हरियो जुत्ता लगाएको थिएँ । दौडिएर आउने क्रममा फणिन्द्रले मेरो जुत्ता टेकिदिए पछाडिबाट । म अल्झिएँ । फणिन्द्र मेरो अगाडि पुगे । ‘ड्यांङ !’ अचानक त्यो शान्त वातावरण चिर्दै गोलीको आवाज आयो । फणिन्द्र डंगरङ्ग भुइामा ढले । गच्छदारले आफूमाथि आक्रमण गर्न लागेको सम्झेछन् क्यारे । फणिन्द्रको देब्रे छातीमै गोली लागेको थियो । अगाडिपट्टि सानो प्वाल पारेर छिरेको गोली ढाडमा ठूलो प्वाल पार्दै निस्किएको थियो । क्षणभरमै फणिन्द्र चौरमा ऐया–ऐया गर्दै ढलिसकेका थिए । गच्छदार रौद्र मुद्रामा त्यहीँ उभिरहेका थिए । उनले टंक कार्कीलाई पनि गोली हान्न खोजे तर चलेन । आफ्नो साथी ढलेको आवेगमा मैले गच्छदारमाथि अचानक आक्रमण गरो र लडाएँ । चिर्पटले दुईपटक हान्दा उनको टाउको र आँखा फुट्यो । भुइामा लडेपछि गच्छदारको साथमा रहेको दुईवटा पेस्तोल मैले खोसेँ । साथीहरूले फणिन्द्रजीलाई अस्पताल लगे । टंक कार्कीलाई सुरक्षित रूपमा भगाएर हामी ‘सेल्टर’तिर गयौँ । एकछिनपछि फणिन्द्रको मृत्यु भएको खबर आयो । त्यो खबरले हामीलाई निकै दु:खी तुल्यायो । खासमा त्यो झडपको ‘मास्टरमाइन्ड’ नै गिरिजाप्रसाद कोइराला थिए । गच्छदारबाट फणिन्द्र मारिएका थिए, तर नेविसंघले मेरो संलग्नतामा मारिएको दुस्प्रचार गर्दै गच्छदारलाई जोगाउन खोज्यो । प्रशासनले मेरा विरुद्ध पनि वारेन्ट जारी गरेको थियो । त्यसैले म भूमिगत भएर भोजपुरतिर फर्किएँ । गच्छदारविरुद्ध मुद्दा हालेपछि साक्षी बक्ने मान्छे पनि भएन । तैपनि हत्या अभियोगमा सात वर्ष जेल बसेपछि गच्छदारलाई जिल्ला अदालतले सफाइ दियो । उनी मैले हत्या गरेको होइन, अदालतले नै सफाइ दिइसकेको छ भन्दै आएका छन् । तर, जनताको अदालतले उनलाई कहिल्यै सफाइ दिएको छैन । त्यो झडपपछि भएको स्ववियु चुनावमा हामीले नै जित्यौँ, नेविसंघ पराजित भयो । त्यो झडपयता गच्छदारसँग जम्काभेट र बोलचाल अहिलेसम्म भएको छैन । उनी र म दुवै राजनीतिमै छौँ । फरक यति हो, उनी सञ्चारमाध्यममा आइरहन्छन्, म अलि गुमनामजस्तो छु । त्यसरी खोसेको एउटा पेस्तोल त्यसवेलै अखिलका जिल्ला कमिटी सदस्य किरण केसीलाई दिएँ, पार्टीलाई बुझाउनू भन्दै । अर्कोचाहिँ मैले मदन भण्डारीलाई बुझाएँ । पार्टीलाई बुझाएपछि दुवै पेस्तोल कहाँ छन्, मलाई सबै जानकारी थिएन । ती सुरक्षित रहेछन् । गत वर्षको भूकम्पबाट पार्टी कार्यालय बल्खु भत्किएपछि सशस्त्र प्रहरीले त्यहाँको सामग्री बाहिर निकाल्ने क्रममा सन्दुस खोल्दा पेस्तोल सुरक्षित नै भेटिएछ । ती पेस्तोल पार्टीले प्रहरीलाई बुझायो । नयाँ पत्रिका दैनिकबाट