Ntc summer Offer
Khabar Dabali १ असार २०८१ शुक्रबार | 14th June, 2024 Fri
NIMB

यसरी चलाएको थियो माओवादीले जनयुद्धकालमा ‘डोके रेडियो’ (भिडियो सहित)

\"rediyo_cover\"

मंगलबार साँझतिर माओवादी छापामारहरु प्रायः डाँडा उक्लिरहेका हुन्थे । उनीहरुसँगै गाउँका समर्थक र मिलिशियाहरु पनि उक्लिन्थे । छोराछोरीलाई युद्धमा पठाएका बा–आमाहरु साथमा हुन्थे । एन्टेनाका टुप्पामा रेशमी तार बाधेर झुन्ड्याइएका हुन्थे । रेडियो स्वाँ..गरी सुस्स्याईरहेको । यो काठमाडौं नजिकका जिल्लाको मंगलबारे दिनचर्या थियो ।

साँझपख सेनाका हेलिकोप्टर घुम्थे डाँडाकाँडामा । छापामारहरु र आफन्तहरु रेडियो नटिप्ला भनेर डाँडा उक्लिन्थे बेशीबाट । सेनाका हेलिहरु रेडियो स्टेशन खोज्न उड्थे डाँडाहरुमा र केहीमा बम खसालिन्थे उत्तिखेरै ।

मतलब मंगलबार तात्कालिन माओवादी जनयुद्धमा चलाइएको रेडियो बज्ने बार थियो । छापामारहरु, आफन्तहरु र मिलिशियाहरु रेडियोमा जनयुद्धको खबर सुन्न उक्लिन्थे । आफन्तको चिठ्ठी सुनेपछि ढुक्क हुन उक्लिन्थे । सेनाहरु डोकोमा बोकेर कुनै डाँडोको टुप्पोबाट बजाईने रेडियो स्टेशनमा बम हान्न हेलि घुमाउँथे ।

०५२ देखि ०६२ सम्मको एक दशकमा इतिहासमा कहिल्यै नभएका घटनाहरु भए । हजारौंको बलिदानले रंगिएको त्यो दशकको ऐतिहासिकता सयौं वर्ष अमर रहन्छ सायद । त्यो दशक कुवार्नी र परिवर्तनको दशक थियो । एउटा वर्गलाई त्यसले आतंकित तुल्यायो भने अर्को वर्गलाई उत्सवको दशक बन्यो ।

पितृसत्तात्मक समाजको कुरीतिले थिलोथिलो भएका महिलाहरु आधारातमा बन्दुक बोकेर निस्किए । तोडिदिए तमाम् रुढीवादी मान्यता र जंजीरहरु । तीन हजार वर्षदेखि कथित उच्च जातको ढोका बाहिरै अपमानित जीवन बाँच्न विवश दलितहरुले त्यो एक दशक आरनमा विष्टका हतियार मात्रै अर्जापेनन् । जनमुक्ति सेनाका हतियारहरु पनि अर्जापे। यही माटोमा जन्मिएर पराइ बनाइएका आदिवासीहरुले माटोमा कोदो र फापर मात्रै उब्जाएनन् त्यो दशक । उब्जाए माटोमा बारुद पनि ।

स्कुलमा नानीहरुले श्रीमान गम्भीर प्रचण्ड प्रतापी गाएनन्, बरु गाए ‘उठ जाग ए भोका नाङ्गा’ । रेडियो भित्र बजिरहेको मान्छे यही भाँडोमा त छैन भनि खोतल्ने किसानहरु आफ्नै गोठबाट आँगनमा घटिरहेको सत्यघट्ना समाचारमा भनिरहेको सुने ।

हो, दश वर्षमा यस्तै यस्तै भयो । देशैभरी डोकोको प्वालबाट सु–समाचार बोकेर जनताको आँगनमा पुग्यो रेडियो जनगणतन्त्र ९५.१ मेघाहर्ज । जब बज्थ्यो रेडियो जनगणन्तन्त्र तब किसानहरु रोकिन्थे हलो जोत्दा जोद्दै । महिलाहरु रोकिन्थे जाँतोमा मकै पिस्दा पिस्दै । सुन्थे देशमा के भइरहेको छ ? कहाँकहाँ जिते अस्तिभर्खर यहिँ मकै गोडेर गएका जनसेनाहरुले । के भनेर चिठी पठाए रोल्पाको जलजला पहाडबाट गाउँको ठूलेले ? जनयुद्धमा सञ्चालन भएका देशैभरका आधा दर्जन बढी डोके रेडियोहरु यसरी बनेका थिए जनताको सच्चा सारथि ।

यसरी चलाइन्थ्यो रेडियो माओवादीका तात्कालिन युवा नेता भक्तपूरका देवेन्द्र श्र्रेष्ठ ‘दिवाकर’ रेडियो संचालन सम्बन्धि दक्ष प्राविधिक थिए । उतिबेला उनी माओवादी युद्धका लागि आवश्यक प्राविधिक सामाग्रीको उत्पादन गर्थे । उनैले रेडियो संचालन गर्न सकिनेबारे पार्टी नेतृत्वलाई जानकारी गराए । पार्टी नेतृत्वले तत्कालै रेडियो संचालनको अनुमति दियो ।

उतिबेला यूरोपमा रहेका माओवादी समर्थकहरुले रेडियो ट्रान्समिटर किनेर नेपाल पठाउने व्यवस्था मिलाउने गर्थे । नेपालमा ट्रान्समिटरका लागि नेपाल सरकारबाट स्विकृति लिनुपर्ने भएका कारण ती ट्रान्समिटरहरु अरु कुनै उपकरणको नाममा एयरपोर्ट भन्सारबाट भित्र्याइन्थ्यो । ट्रान्समिटरका लागि आवश्यक पर्ने अन्य उपकरणहरु पनि छुट्टाछुट्टै नाममा भित्र्याइन्थ्यो र एक ठाउँमा जम्मा गरिन्थ्यो ।

उनै दिवाकरले सबभन्दा पहिला प्युठानकाे स्वर्गद्वारी आसपासबाट रेडियो जनगणतन्त्र नेपालको पहिलो परीक्षण प्रशारण गरे । सोही प्रशारणमा मध्यपश्चिम र सुदूरपश्चिमका कमाण्डहरुबाट बोलाइएको प्रशिक्षार्थीलाई समेत रेडियो संचालन सम्बन्धि प्राविधिक प्रशिक्षण दिइएको कुरा दिवाकर बताउँछन् ।

त्यसपछि काभ्रेको फलामेटारमा मध्यकमाण्ड र पूर्वी कमाण्डका लागि प्राविधिक प्रशिक्षण चलाइयो । सोही प्रशिक्षण पश्चात काभ्रेलाई आधार मानेर मध्यकमाण्ड रेडियो संचालनमा आयो ।

उतिबेला रेडियो संचालनका लागि तीन वटा शाखाहरु हुन्थे । पत्रकारहरुको शाखा, प्राविधिक शाखा र सुरक्षा शाखा । पूर्वी कमाण्ड, मध्यकमाण्ड, मध्यपश्चिम कमाण्ड, विशेष कमाण्ड (आधारक्षेत्र, रोल्पा, रुकुम लगायत) भेरी र कर्णाली गरेर ५ वटा जनगणतन्त्र रेडियो संचालनमा आयो ।

प्रत्येक रेडियो स्टेशनका लागि जनमुक्ति सेनाको एउटा सुरक्षा टुकडी (९देखि १५ जना सम्मको) आधुनिक हतियारसहित हुन्थ्यो भने प्राविधिक रुपमा तीन जनाको जनशक्ति रहन्थ्यो ।

उनीहरु रेडियो संचालन हुने बार उक्त इलाकाको सबैभन्दा अग्लो डाँडोमा पुग्थे र जेनेरेटरबाट इलेक्ट्रिक उत्पादन गरी ट्रान्समिटर संचालनमा ल्याउँथे । रुख वा बाँसको टुप्पोमा टावरको एन्टेना फिट गर्थे र रेडियो बजाउन सुरु गर्थे । पूर्वी कमाण्डका विष्णु सापकोटा ‘जुगल’ भन्छन्, –‘कार्यक्रम सेल्टर घरमा रेकर्ड हुन्थे भने बजाउन मात्रै डाँडोमा लगिन्थ्यो ।’

पूर्वी तथा पश्चिमका केही रेडियोहरुले माथिल्ला र उपल्ला इलाकाहरुमा गएर पछिल्लो केही समय स्थायी जस्तै गरी रेडियो संचालन गरे । तर मध्य कमाण्ड लगायतका रेडियोहरु एउटै स्थानबाट त परै जाओस् एउटै डाँडोबाट समेत रेडियो बजाउन सकेनन् । नेपाली सेनाको अप्रेशन र उपस्थितिले डाँडाहरु परिवर्तन गरिरहनु उनिहरुको लागी अनिवार्य थियो ।

रेडियो बजाउँदा बजाउँदै सेनाको नाइटभिजन हेलिकोप्टरले गस्ती सुरु गथ्र्यो । रेडियोकर्मीहरु रातको अँध्यारोमा गुपचुप रेडियो बजाईरहेका हुन्थे ।

सौजन्य–नेपालमा अर्को क्रान्तिको अपरिहार्यता facebook

रेडियो जनगणतन्त्र नेपाल पूर्वी प्रसारण सेवा

पूर्वाञ्चलका जिल्लाहरुमा केन्द्रित रहेर सञ्चालन भएको थियो रेडियो जनगणतन्त्र ९५.१ मेघाहर्ज पूर्वी प्रशारण सेवा । त्यहीका प्रमुख थिए सापकोटा । उनको टीममा थिए, बबिन शर्मा, सबिना केसी, कल्पना न्यौपाने, प्रज्वल श्रेष्ठ, शोभित नेपाल, गणेश विक, सन्देश, शिव, जीवन लगायतको टिम थियो । उनीहरुले सुरु सुरुमा हप्ताको एक पटक मात्रै रेडियो संचालन गरे । पछि हप्ताको चार दिन चलाए । शुरुवाती चरणमा समाचार मात्रै प्रचारण गर्ने उनीहरुले पछि जनसंगीतका कार्यक्रमहरु चलाए । पत्रसन्देश जस्ता जनतासँग जोडिने कार्यक्रमहरु पनि चलाए ।

पूर्वाञ्चलका करिव १२ वटा जिल्लामा उनीहरुको प्रशारण सुनिथ्यो । सबै भन्दा पहिला परीक्षण प्रशारण उदयपुरको कमेरेमा भयो । सोलुखुम्बुको पिल्ले (कालिडाँडो) डाँडाबाट प्रशारण शुरु गरे । त्यसपछि खोटाङको ट्याम्के डाँडाबाट प्रशारण गरे र पछि भोजपुरको खेनाबाट पुगेर प्रशारण गरे । एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा डोकोमा बोकेर उनीहरुले सामान पु¥याउँथे । त्यसबेलाका प्राविधिक शोभित नेपाल आफ्नो अनुभूति सुनाउँदै भन्छन्, ‘तत्कालीन सत्ताको भ्रामक र गलत कुराका सुगा रटाईबाट कान टट्याएका जनता र माओवादी कार्यकता सबैको प्यारो थियो रेडियो जनगणतन्त्र ।’ तत्कालीन शाही सत्ताका कुकृत्यप्रति घोँचपेच गर्ने उद्देश्यले ब्यङ्ग्यात्मक कार्यक्रम ‘च्वास्स’ समेत चलाए उनीहरुले । त्यसपछि उनीहरुले रेडियो कार्यक्रम मार्फत सामाजिक विकृतिमाथि प्रहार गर्न थाले । जाँड–रक्सी, कुलत जस्ता सामाजिक विकृतीविरुद्ध सांस्कृतिक अभियान नै छेंडे । कार्यक्रम मार्फत कुलतबाट कसरी हामी पछाडि परिरहेका छौं भन्ने चेतनामूलक कार्यक्रमहरु पनि सञ्चालन हुन थाल्यो ।

उनीहरु विशुुद्ध संचारकर्मी मात्रै भएनन् । उनीहरु बन्दुक बोक्दा बोक्दै माइक्रोफोनमा बोल्न पुगेका छापामारहरु थिए । जनतालाई संगठित गराउँदा गराउँदै समाचार बटुल्न पुगेका संगठकहरु थिए र थिए मादल बजाउँदा बजाउँदै युद्धका चिठीहरु पढ्न पुगेका युद्ध संम्वाददाताहरु । पत्रकारिताको इतिहासमा कहिल्यै नदेखेको कसैले नलेखेको नयाँ अध्याय थियो युद्धकालिन पत्रकारिता ।

आफ्नो अनुभूति सुनाउँदै शोभित नेपाल भन्छन् “हामी त एक हिसावले पानी जस्तै थियौं । पानी कहिले हिमाली चट्टानमा हिँउको रुपमा हुन्छ । अलि तल आउँदा तरल बनेर बग्न थाल्छ, तताउँदा बाफ बन्छ माथि पुगेर बादल बन्छ र वर्षाको रुपमा तल झर्छ । हाम्रो आवश्यकता पनि यस्तै हुन्थ्यो । सेना, संगठक, पत्रकार, कलाकार सबै सबै ।”

उनीहरु लाइव कार्यक्रम गर्दैन थिए । कुनै अनाम गोठमा बसी टेप रेकर्डरमा कार्यक्रम रेकर्ड गरी डोकोमा सामान बोकेर पुग्थे सबै भन्दा अग्लो डाँडा । सुकेका र लामा बाँसमा बाँधिदिन्थे एन्टेना । बाँसलाई कडा चट्टानयुक्त ढुङ्गामा अड्याउँथे र सुरु गर्थे कार्यक्रम ः–‘लाल सलाम, यो जनगणतन्त्र रेडियो ९५.१ मेघाहर्ज हो’

करिब चारघण्टाको प्रसारण सकेर उनीहरु सामान झाडीमा लुकाएर ओर्लन्थे पुनः सेल्टरमा ।

उनीहरुलाई सेना र तात्कालिन सत्ताले ‘डोके रेडियो’को उपमा दिएपनि डोको मै सही सुनाउन छाडेनन् जनताका विरताका गाथाहरु । चिनाउन छाडेनन् सत्यता । शान्तिकालमा पछि धनकुटा र मोरङको सीमानामा स्टुडियो समेत बनाएर दैनिक १८ घन्टासम्म रेडियो सञ्चालन गरे ।

रेडियो जनगणतन्त्र नेपाल मध्य कमाण्ड प्रसारण सेवा

पूर्वमा जस्तै मध्याञ्चल जसलाई माओवादीले मध्यकमाण्ड भनेर नामाकरण गरेको थियो । मध्य कमाण्डमा २०६० साल कार्तिक २१ गतेदेखि रेडियो प्रसारण सुरु भयो । यो रेडियोमा ईश्वरचन्द्र ज्ञवाली, चन्द्रमान श्रेष्ठ, रोशन जनकपुरी, छिन्ताङ, आशा नेपाली, सुशील सिंह ठकुरी, शैलेन्द्र घिमिरे ‘राजन’, एकराज तामाङ, संगीता खड्का, सन्तोष पौडेल ‘सुमन’ लगायतको टिम क्रियाशील थियो । उनीहरु जनताद्वारा सञ्चालित जनयुद्धको बारेमा जनतासम्म सत्य तथ्य समाचार पु¥याउन अहोरात्र खटिरहे ।

त्यसबेलाका युद्ध संचारकर्मी मध्ये छिन्ताङ आफ्नो अनुभूति सुनाउँदै भन्छन्, “दुश्मनले गोयवल्स शैलीमा प्रचार गरिरहेको थियो । सरकारी सञ्चारबाट भ्रम मात्र आउँथ्यो । त्यसलाई चिरेर जनतालाई सुसुचित गर्न पनि रेडियो चाहिएको थियो । त्यसैले हामीले पार्टीको निर्देशनमा काम सुरु ग¥यौं ।” उनीहरुसँग प्रविधिको राम्रो ज्ञान थिएन । पदार्थबाट चेतनाको बिकास हुन्छ भन्ने सिद्धान्तलाई आत्मसाथ गर्ने उनीहरुले जानी नजानी सुरु गरे । काम गर्दै सिक्दै गए । उनीहरु पनि कार्यक्रम टेपरेकर्डरमा रेकर्ड गरी सकेर डोकोमा उपकरण बोकी उकालो लाग्थे । अग्लो डाँडामा गएर कार्यक्रम चलाउँथे । छिन्ताङ ती दिनहरु स्मरण गर्दै सबै भन्दा पहिलो कार्यक्रम काभ्रेको थामडाँडाबाट बाँसको टुप्पोमा ऐन्टेना फिट गरेर सुरु गरेको बताउँछन् ।

उनीहरुले जिल्ला जिल्लाबाट समाचार बटुल्थे । कहाँ के भइरहेको छ जनता र स्थानीय पार्टी मार्फत समाचार थाहा पाउँथे । एक किसिमले सबै जनताहरु अघोषित युद्ध सम्वादाता नै थिए ।

‘ आम मानिसहरु सरकारी सञ्चार माध्यमबाट एक हप्ता दिएको समाचारलाई रेडियो जनगगणतन्त्रसँग दाँजेर सुन्थे। रेडियो नेपालले भनेको झुटो रहेछ भन्ने पत्ता लगाउँथे । शाही सेनाले गरिव किसान, हली गोठालाहरु मुठभेडको नाममा माथ्र्यो अनि रेडियो नेपालले भन्थ्यो आतंकारीको मृत्यु ।’–छिन्ताङ आफ्नो अनुभूति सुनाउँछन् । सुचना संचार युद्धका आँखा भएको थियो । रेडियो नेपालको पक्षपाती खबरलाई उनीहरुले तोडिदिएका थिए ।

मध्यकमाण्डमा केही हप्ता एकै ठाउँमा बसेर कार्यक्रम चलाए पनि उनीहरु सुुरक्षाका कारण प्रत्येक हप्ता फरक फरक स्थानमा गएर कार्यक्रम चलाउँथे । उनीहरुले सुरुमा समाचार मात्रै प्रशारण गरे । पछि जनतासँग प्रत्यक्ष जोड्न पत्रसन्देश जस्ता कार्यक्रम सञ्चालनमा ल्याए । त्यसपछि तामाङ जनघनत्वमा कार्यक्षेत्र रहेका कारण उनीहरुले तामाङ भाषाको कार्यक्रम पनि चलाए ।

छिन्ताङ ती दिनहरु सम्झिदै भन्छन् “राज्यको टाउको धेरै नै दुखी रहेको थियो । हाम्रो रेडियोले जनता सुसुचित हुन थाले पछि राज्यले हेलिकप्टरमार्फत ब्यापक खोज्यो । कयौं पटक स्थलगत सर्च ग¥यो । प्रचण्ड बाबुराम खोज्नतिर भन्दा रेडियो खोज्नतिर लागे उनीहरु । तर हामी एकदमै छापामार शैलीमा थियौं ।”

यो मध्यकमाण्डको जनगणतन्त्र रेडियोले काठमाडौंमा रहेको सत्ताको निद हराम गरेको थियो । किनभने यो काठमाडौंको काठ इलाकासम्म सुनिन्थ्यो र राजधानीलाई समेत प्रत्यक्ष प्रभावमा पारेको थियो ।

तत्कालिन सेनाले बिदेशबाट फ्रिक्वेन्सी जुधाएर डिस्टर्ब गर्ने प्रविधि ल्याएर रेडियो जनगणतन्त्र सुन्न नमिल्ने गरी जाम गरिदियो । प्रायः काभ्रेका डाँडाहरुबाट बज्ने रेडियो गणतन्त्र जाम गर्दा पनि उनीहरुले फ्रिक्वेन्सी परिवर्तन गरी गरी संचालन गरे । तर उनीको केही लागेन । अन्तमा राज्यले मध्यमाञ्चलमा संचालित रेडियोलाई बन्द गरी छाड्यो । तर देशका अन्य स्थानहरुमा भने राज्य सफल हुन सकेन ।

उनीहरुले सुरु सुरुमा समाचारमुलक कार्यक्रमहरु सञ्चालन गरे । पछि जनतासँग जोड्न पत्रसन्देश जस्ता कार्यक्रमहरु पनि सञ्चालन गरे । जहाँ जनमुक्ति सेनाका पत्रहरु बढी हुन्थे । उनीहरुले जनसम्बाद कार्यक्रम, शहीद गाथा, अन्तरक्रिया, भाषिक कार्यक्रम, अन्र्तवार्ता पनि चलाए ।

ती दिनको स्मरण गर्दै छिन्ताङले सुनाए, “एक दिन हामी थाम डाँडामा रेडियो बजाइरहेका थियौं । कामीडाँडामा शाही सेना आएछ । रेडियोका उपकरणहरु खोल्न नै निकै समय लाग्थ्यो । तर पनि हामीले छिटो छिटो खोलेर सामान डोकोमा बोकेर त्यहाँबाट अर्को डाँडातिर लाग्यौं । हामीले मुल ट्रान्समिटर जोगाउनु पथ्र्यो । त्यो जोगायौं ।”

जनसेनाहरु आफ्नो गाउँघर भन्दा निकै टाढा पुगेका हुन्थे । आफन्तहरुसँग भेट नभएको वर्षौ भइसकेको हुन्थ्यो । घर गाउँबाट चिठी पत्र आउने कुनै माध्यम थिएन । गाउँसम्म जोड्ने हुलाक कार्यलयहरु बन्द थिए । त्यस्तो अवस्थामा जनसेनाको खबर परिवारसम्म आदान प्रदान गर्ने एउटै माध्यम जनगणतन्त्र रेडियो थियो ।

छिन्ताङ रगत लतपतिएका जनसेनाका चिठीहरु सम्झँदै भन्छन् “जनसेनाका चिठीहरु बढो मार्मिक र युद्धमय परिवेशबाट आउँथ्यो । उनको चिठिमा भनिएको हुन्थ्यो । ‘आमा, हामी देश र जनताको मुक्तीको निम्ति बर्गयुद्धमा लडिरहेका छौं । यो देशको सिङगो जनताको परिवर्तनसँगै हाम्रो पनि जीवनमा परिवर्तन आउने छ । मेरो एउटा परिश्रमले मेरो एउटा घर त सप्रिएला तर छिमेकीको घर सप्रिदैन । यो देश सप्रिदैन । त्यसकारण यो देश बनाउन म जनयुद्धमा लागेको छु । म लड्दा लड्दै ढल्न पनि सक्छु । यदि ढले भने आँशु नझार्नु आमा । इतिहासले मेरो नाम सदा सदा सम्झिनेछन् । यस्तै यस्तै चिठी आउँथ्यो ।”

उनी कतिपय बैहिनी र दिदीको पनि चिठी आउने गरेको उनले बताउँछन् । घरपरिवारको तर्फबाट आउने चिठीहरुको बारेमा उनले भने, “छोरा, मैले तिमीलाई मेरो मात्रै छोरा सोचेको थिएँ । तर तिमी त मेरो मात्रै नभई देशकै छोरा रहेछौं, तिमी बिचारमा अतिकति पनि बिचलित नभइ साहसका साथ अघि बढिरहनु ।”

रेडियोले सांस्कृतिक रुपान्तरणको समेत काम गरेको थियो । उनीहरुले कार्यक्रममा शसक्तीकरणका कार्यक्रमहरु पनि सञ्चालन गरे । उनीहरुले दशैं मान्नु पदैन त भनेनन् तर तर दशैसँग जोडिएका नराम्रा पक्षहरुको रेडियो कार्यक्रममार्फत जनतालाई जागरुक गराए ।

जनयुद्धका संचारकर्मीहरु आजको परिस्थितिसँग त्यति सकारात्मक देखिदैनन् । छिन्ताङ भन्छन् “हामीले जुन सपना देखेका थियौं, जुन भरोसा जनताले हामीप्रति राखेका थिए त्यो पुरा हुन पाएन । र पनि केही त पुरा भएको मान्नु पर्छ । माओवादीमा योजना बन्छ तर कार्यान्यवन हुँदैन । मुख्य समस्या कार्यान्यवनको हो ।” उनी यो देशको रुपान्तरण माओवादीले मात्रै गर्न सक्छ भन्ने कुरा अझै विश्वस्त देखिन्छन् । माओवादी नामको नाङ्ले पलसहरु नचाहिएको र जनताको मुक्ति श्रमजीवी गरिव किसानको मुक्ती चाहिएको उनी बताउँछन् । छिन्ताङ लामो श्वास फेर्र्दै भन्छन् “आज माओवादी नामका बिभिन्न पार्टीहरु खोलेर कसलाई फाइदा भयो ? सर्वहारा बर्गलाई के फाइदा भयो ? हामीले चाहेको कम्युनिष्ट नामको विभिन्न गुट होइन मुक्ति चाहिएको हो मुक्ति ।”

रेडियो जनगणतन्त्र नेपाल मध्य पश्चिम कमाण्ड प्रसारण सेवा

जनयुद्धको उद्गम थलो रोल्पा । जहाँबाट शुरु भयो संसार हल्लाउने जनयुद्धको आँधीबेहरी । आम मानिसले कल्पना समेत गरेका थिएनन् जनयुद्ध यति रफ्तारमा अघि बढेर वासिङटन डिसी सम्मलाई हल्लाउन भन्ने कुरा । यही क्षेत्रमा क्रियाशील थियो एउटा रेडियो टिम । यस क्षेत्रका संचारकर्मीहरु थिए सचिन रोका, मौसम रोका, अरुणा रायमाझी, अरुणा चन्द, राजेश चौधरी, सबि बाँनिया र हिरालाल केसी । यस क्षेत्रबाट प्रशारण भएको कार्यक्रम रोल्पा, रुकुम, सल्यान लगायतका जिल्लाहरुमा सुनिन्थ्यो । उक्त इलाकालाई माओवादीले आधार इलाका नामाकरण गरेको थियो । सचिन रोकाको टिमले २०६० भाद्र २३ गतेबाट रेडियो सुरु गरे । उनीहरुले न्यून बुलेटिन, समाचार बिश्लेषण, शैक्षिक कार्यक्रम, जनवादी गीत संगीत जस्ता कार्यक्रमहरु सञ्चालन गरे । उनीहरुले बिहान ५ बजे देखि ७ बजे सम्म र बेलुकी ५ बजेदेखि ९ बजेसम्म प्रशारण गर्थे । पूर्व र मध्यमा जस्तै चिठी पत्रहरुको पत्रसन्देश कार्यक्रम पनि चलाए ।

उनीहरु आधार ईलाकामा भएका कारण २/३ महिनासम्म एकै स्थानमा बसेर पनि कार्यक्रम चलाउँथे । उनीहरुले पहिलो कार्यक्रम चुनवाङ तिनबैनी डाँडाबाट सुरु गरे । उनीहरु कहिले रोल्पाको जलजलामा डोकोमा रेडियो बोकेर पुगे, कहिले रुकुमको झिझिडाँडा त रुकुमको लेकसम्म ।

ती अविस्मरणीय क्षण सम्झिँदै सचिन रोकाया भन्छन् “एकपटक हामी रोल्पाको फुन्टीवानबाट प्रशासन गरी गरेका थियौं । पल्लो डाँडामा सेना आईसकेको रहेछ । हामीले घोडामा सामान राख्यौं । स्थाननीय जनतालाई पनि सहयोग माग्यौं र रातरात त्यहाँबाट अर्को डाँडातिर लाग्यौं ।”

उनी जनताको घर दैलोमा पुगे । जनताकै समाचार भने । रेडियो नेपालले चौंरी गोठमा गोठालो मारेर आतंकारी भन्थे, उनीहरुले निर्दोष गोठालो मारिएको भने ।

उनीहरुले जनताबाट एकदमै राम्रो प्रतिक्रिया पाए । जहाँ जहाँ डोकोमा रेडियो बोकेर उनीहरु पुगे त्यहाँ त्यहाँ सत्य समाचार भन्नु है भन्दै जनताले सचिनहरुलाई फूलमालाले स्वागत गरे ।

राज्यपक्षले रेडियो निस्तेज पार्न धेरै नै कोशिस ग¥यो । दुई वटा गुल्म सकियोस् तर रेडियो सिध्याउँनै पर्छ भन्दै ब्यापक सर्च गरे । सचिनहरुसँग पनि थियो सेनाको ब्यारेकबाट कब्जा गरेको संञ्चार सेट । उनीहरु त्यहीबाट कतिपय समाचार लिन्थे ।

गम्भिर मुद्रामा सचिन अहिलेको समय सम्झँदै भन्छन् “ खै के भन्ने होला । आधा गिलास पानी जस्तो छ अवस्था । आधा घाम आधा छायाँ जस्तो । हामीले खोजेको उद्देश्यहरु पुरा भएको छैन ।” उनले जलजलाको पहाडमा डोकोमा रेडियो बोकेर उक्लदै गर्दा सहयोद्धा साथीहरुलाई भनेका रहेछन् “ कमरेडहरु नेपाली क्रान्ति सम्पन्न भएपछि हामी रेडियो नेपालमा गएर बोल्नुपर्छ है ।” खै कस्तो भावाकृति भयो होला साथीहरुको अनुहारमा उनले अध्यारोमा देखेनन् । तर उनले शान्ति प्रक्रियापछि बोले रेडियो नेपालमा । उनको त सपना पुरा भयो । तर खै नेपाली श्रमजीवी जनताको आवाज बोलिएको ? उनी असन्तुष्ट छन् , उनी भन्छन् मैले त बोले नी रेडियो नेपालमा, तर साँचो अर्थमा जनताले बोल्न पाएको छैन ।”

जनगणतन्त्र भेरी/कणार्ली प्रशारण केन्द्र

सदियौंदेखि एकात्मक राज्य सत्ताले अपहेलित बनाई राखेकोे दुर्गम क्षेत्रका जनताको आवाज डोकोमा बोकेर पुगे रामलाल विश्वकर्मा, देवीराम देवकोटा, टकबहादुर सिह ‘सुशील’ , कल्पना बिसुराल, आशा शर्मा, गणेश कञ्चन भारती र धर्मराज जोशीहरु । उनीहरुले २०६० साउन २३ बाट सुरु प्रशारण सुरु गरे ।

उनीहरुले पनि समाचारमुलक कार्यक्रम नै चलाए सुरुमा । त्यसपछि जनसंगीत कार्यक्रम चलाए । पार्टीका गतिविधिहरुमा बढी केन्द्रत भए उनीहरु । फौजी कारवाहीका प्रत्यक्ष रिपोर्ट समेत गरे । साथमा उनीहरुले आदिवासी जनजाति महिला, किसान, जनमुक्ति सेनासँग सम्बन्धीत विषेश कार्यक्रमहरु पनि चलाए ।

उनीहरुले बिहान ३ घन्टा र बेलुकी ३ घन्टा कार्यक्रम चलाउँथे । हुम्ला, जुम्ला, कालिकोट, जाजरकोट, दैलेखका भिर कन्दराहरु, टाकुराहरुमा गएर उनीहरुले कार्यक्रम चलाए । सबै भन्दा पहिला जाजरकोटको गर्खाकोटको लेकबाट उनीहरुले कार्यक्रम चलाए । उनीहरुको आवाज सिङ्गै कर्णालीमा चेतनाको आवाज भएर गुन्जियो । भेरी नदीको सुसाहटमा उनीहरुको पनि आवाज मिसियो । कालीकोट जुम्ला र दैलेखका टाकुराबाट प्रशासण गरे उनीहरुले ।

त्यसबेलाका अविश्मरणीय क्षण सम्झिँदै देवीराम देवकोटा भन्छन् “हामी कालिकोटको तिनचुलीमा कार्यक्रम चलाईरहेका थियौं । हामी भन्दा माथिबाट दुश्मनले हामीलाई आक्रमण गर्न ठिक्क प¥या रहेछ । हामी तुरुन्तै त्यहाँबाट हिड्यौं । एकछिन मात्रै ढिला भएको भए हामी कोही पनि नबाँच्ने रहेछौं ।”

उनले अर्को पनि रोचक घटना सुनाए । “हामीले कालिकोट पिलीको घटनाको प्रत्यक्ष प्रसारण ग¥यौं । युद्ध सम्वाददाता शंकरबहादर रोकायाले त्यसको प्रत्यक्ष प्रसारण गर्नु भएको थियो । त्यो युद्धको फौजी कमाण्डर जनार्दन शर्मा प्रभाकरसँग समेत प्रत्यक्ष सम्वाद गरेका थियौं ।”

उनीहरु कयौं पटक दुश्मनको घेरा तोड्दै अघि बढिरहे । उनीहरुसँग सुरक्षाको लागि जनमुक्ति सेनाको टुकडी पनि सँगै थियो । जनताहरु रेडियो नेपाल सुन्थे भ्रमित हुन्थे अनि भ्रममुक्त हुन रेडियो जनगणतन्त्र सुन्थे ।

उनी त्यतिबेलाको अवस्था हेरी आजको समाज हेर्दा जनताले अपेक्षा गरेको फल प्राप्त गर्न नसकेको बताउँछन् ।

के छ आज ती डोके रेडियोको अवस्था माओवादी जनयुद्धकालमा संचालन गरिएका ति रेडियो अहिले जिवित छन् कि छैनन् ? पक्कै छन् । पूर्वी कमाण्डको रेडियो धरानबाट अहिले पनि उहि नामबाट चलिरहेको छ । मध्यकमाण्डको जनगणतन्त्र रेडियो अहिले काठमाडौंको कीर्तिपुरबाट नवज्योति एफएमका नाममा चलिरहेको बताइन्छ ।

यसैगरी विशेष क्षेत्रको रेडियो दाङबाट गणतन्त्र रेडियोको नाममा, सुदुरपश्चिमका दुई रेडियो जनआवाजका नाममा धनगढी र नेपालगन्जबाट प्रसारण भए । तर धनगढीबाट प्रशारण भएको रेडियो भने अहिले बन्द छ ।

हेर्नुहोस् केही तात्कालिन फोटाहरु :

[caption id=\"attachment_52190\" align=\"alignleft\" width=\"604\"]\"1\" पूर्वी कमाण्डले सन्चालन गरेको रेडियोको अन्डर ग्राउन्ड स्टेशन । तस्वीर साैजन्य : विनाेद घिमिरे[/caption]

\"rediyo \"rediyo \"rediyo \"rediyo \"rediyo \"rediyo \"rediyo \"rediyo \"rediyo \"rediyo \"rediyo \"rediyo

Khabardabali

यो नेपाली भाषाको अनलाइन समाचार संस्था हो । हामी तपाईहरुमा देशविदेशका समाचार र विचार पस्कने गर्छौ । तपाईको आलोचनात्मक सुझाव हाम्रा लागी सधै ग्रह्य छ । हामीलाई पछ्याउनुभएकोमा धन्यवाद । हामीबाट थप पढ्न तल क्लिक गर्नुहोस् ।

बाँकेमा थप ६ कोरोना संक्रमितको मृत्यु 

काठमाडौं । बाँकेमा पछिल्लो एक रात र विहान गरी ६ जना कोरोना संक्रमितको मृत्यु भएको छ ।  भेरी अस्पताल नेपालगंजमा ४ र नेपालगंज कलेज कोहलपुरमा २ जना  ग...

पञ्जाबविरुद्ध दिल्लीको शानदार जित, उक्लियो शीर्ष स्थानमा

काठमाडौं । भारतमा जारी १४औँ सिजनको आईपीएलअन्तर्गत पञ्जाब किंग्सविरुद्ध दिल्ली क्यापिटल्स सात विकेटले विजयी भएको छ । पञ्जाबले दिएको १ सय ६७ रनको लक्...

ओलीलाई विश्वासको मत लिनका लागि राष्ट्रपतिले बोलाइन् प्रतिनिधिसभा बैठक

काठमाडौं । राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले प्रतिनिधिसभाको अधिवेशन आह्वान गरेकी छिन् । प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीलाई विश्वासको मत लिने प्रयोजनका लागि...

पोखरेललाई अर्को झड्का : एमाले लुम्बिनिका सांसद दृगनारायणको पदबाट राजीनामा

काठमाडाैं ।  नेकपा एमालेका लुम्बिनी प्रदेशसभा सदस्य दृग नारायण पाण्डेले राजीनामा दिएका छन् । कपिलबस्तु २ (क) बाट निर्वाचित पाण्डले सभामुखसामू राजीनामा...

शंखर पोखरेललाई झड्का : बिमला वली माओवादी प्रवेश गरेपछि एमालेकाे बहुमत गुम्यो

लुम्बिनी। लुम्बिनी प्रदेश सांसद बिमला वली माओवादीमा प्रवेश गरेकी छन्। ओली माओवादीमा प्रवेश गरेसँगै शंकर पोखरेलको बहुमत गुमेको छ।  माओवादी र एमाले विभा...

मुख्यमन्त्री पोखरेलले राजिनामा दिनुको रहस्य !

काठमाडौं। लुम्बिनी प्रदेशका मुख्यमन्त्री शंकर पोखरेलले आज बिहान पदबाट राजीनामा दिएका छन्। पोखरेलले एकल बहुमतको सरकार बनाउन राजीनामा दिएको बुझिएको छ। ...

मुख्यमन्त्री पोखरेलको राजिनामा स्विकृत : एकल सरकारको दावी 

काठमाडौं । लुम्बिनि प्रदेशका मुख्यमन्त्री शंखर पोखरेलले मुख्यमन्त्रीबाट दिएको राजिनामा स्विकृत भएको छ ।  पोखरेलले दिएको राजिनामा प्रदेश प्रमुख धर्म...

लुम्बिनि प्रदेशका मुख्यमन्त्रीको अकस्मात राजिनामा 

काठमाडौं । लुम्बिनि प्रदेशका मुख्यमन्त्री शंखर पोखरेलले राजिनामा दिएका छन् । अविश्वास प्रस्तावको सामना गरिरहेका पोखरेलले अकस्मात राजिनामा दिएका हुन् ।...

भरतपुरमा दुई स्थानमा आइसोलेसन केन्द्र बनाइने

चितवन । भरतपुरस्थित वागीश्वरी र शारदानगरमा आइसोलेसन केन्द्र बनाउन जिल्लाको उच्चस्तरीय टोलीले  स्थलगत अध्ययन तथा छलफल गरेको छ ।  चितवनबाट प्रतिनिधित...

कारमा मृत भेटिएका तीनैजना बालकको पहिचान खुल्यो

दाङ् । तुलसीपुर उपमहानगरपालिका–६ को स्याउली बजार नजिक रोकिराखेको भारतीय नम्बरको कारभित्र हिजो शनिबार बेलुका मृतावस्थामा भेटिएका तीनैजना बालकको आज पहिच...

अरु धेरै
Vianet Nepal Internet
world Link Nepal
Right Path
Alphabet Education Consultancy

प्रतिकृया लेख्नुहोस्:

Salt Trending Alphabet Education Consultancy Pioneer Software Technologies