आहारा बढेपछि शुक्लाफाँटामा बढ्दै बाघ, चार वर्षमै १४ थपिए

कञ्चनपुर । कुनै समय शुक्लाफाँटाको जंगलमा बाघको संख्या घट्दै जान थालेपछि चिन्ता थियो। अहिले अवस्था फेरिएको छ। जंगलमा आहारा बढेको छ, पानीको पर्याप्त स्रोत छ र चोरीसिकारी नियन्त्रणमा छ। त्यसको प्रत्यक्ष प्रभाव पाटेबाघको संख्यामा देखिएको छ।

कञ्चनपुरस्थित शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जमा पछिल्लो चार वर्षमा बाघको संख्या १४ ले बढेको छ। चार वर्षअघि ३६ वटा बाघ रहेको निकुञ्जमा गत चैतमा गरिएको गणनामा संख्या बढेर ५० पुगेको हो।

तीन सय पाँच वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा फैलिएको शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जमा बाघको संख्या बढ्नुको मुख्य कारण पर्याप्त आहारा, पानीको उपलब्धता र सुरक्षित बासस्थानलाई मानिएको छ।

शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्जका संरक्षण अधिकृत पुरुषोत्तम वाग्लेका अनुसार निकुञ्जमा अहिले प्रतिवर्ग किलोमिटर करिब ११३ वटा आहारा प्रजाति उपलब्ध छन्। चोरीसिकारी नियन्त्रणमा रहेको र पानीको स्रोत पर्याप्त भएकाले बाघका लागि अनुकूल वातावरण बनेको उनको भनाइ छ।

‘निकुञ्जमा हाल एक वर्ग किलोमिटरमा ११३ वटा आहारा प्रजाति उपलब्ध छन्,’ वाग्लेले भने, ‘यहाँ चोरीसिकारी शून्य छ । निकुञ्जभित्र पानीको उपलब्धता पनि प्रशस्त भएकाले बाघको सङ्ख्या बढेको हो।’

चार वर्षमा ३६ बाट ५०

शुक्लाफाँटामा बाघको संख्या बढेको यो पहिलोपटक भने होइन। पछिल्ला वर्षको तथ्यांक हेर्दा बाघको संख्या क्रमशः बढ्दै गएको देखिन्छ।

सन् २०१३ मा निकुञ्जमा १७ वटा बाघ थिए। सन् २०१८ मा संख्या १६ मा झरेको थियो। सन् २०२१ मा १९ पुगेको बाघको संख्या सन् २०२२ मा भने ३६ पुगेको थियो।

यसपटक गरिएको गणनामा यही संख्या बढेर ५० पुगेको हो।

क्यामेरा राखेर बाघको गतिविधि अभिलेख गर्ने विधिबाट गरिएको गणनाले शुक्लाफाँटामा बाघको संख्या उल्लेख्य रूपमा बढेको देखाएको हो।

संरक्षणकर्मीका लागि यो संख्या केवल एउटा तथ्यांक होइन, निकुञ्जमा वन्यजन्तुको बासस्थान सुधार हुँदै गएको संकेत पनि हो।

बाघलाई जंगलमै पर्याप्त आहारा

बाघ जंगलमा टिक्नका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा आहारा हो। आहारा पर्याप्त भए बाघलाई लामो दूरीसम्म सिकार खोज्दै हिँड्नुपर्ने बाध्यता कम हुन्छ।

शुक्लाफाँटामा बाघका मुख्य आहारका रूपमा चित्तल, जरायो, रतुवा र जंगली बँदेललगायत वन्यजन्तु छन्।

यी वन्यजन्तुको संख्या र घनत्व पर्याप्त भएकाले बाघले आवश्यक आहारा आफ्नै बासस्थानमा पाउने गरेका छन्।

‘यी आहारा प्रजातिको सङ्ख्या र घनत्व पर्याप्त हुँदा बाघलाई आवश्यक आहारा जङ्गलमा उपलब्ध हुने भएकाले आहारा खोज्नुपर्ने अवस्था कम छ,’ संरक्षण अधिकृत वाग्लेले भने, ‘सोही कारणले शुक्लाफाँटामा थोरै क्षेत्रफलमा पनि बाघको सङ्ख्या धेरै छ।’

बाघका लागि यो अनुकूल अवस्था हो। जंगलमा आहारा प्रशस्त हुनु भनेको बाघले मानिसको बस्ती वा अन्य क्षेत्रमा पुगेर आहारा खोज्नुपर्ने सम्भावना पनि तुलनात्मक रूपमा कम हुनु हो।

पानी र घाँसेमैदानले थपेको बल

शुक्लाफाँटाको अर्को ठूलो विशेषता यसको विशाल घाँसेमैदान हो।

निकुञ्जको घाँसेमैदान शाकाहारी वन्यजन्तुका लागि महत्वपूर्ण बासस्थान हो। चित्तल, बाह्रसिङ्गालगायत वन्यजन्तुका लागि पर्याप्त घाँस उपलब्ध हुँदा तिनको संख्या बढ्न मद्दत पुग्छ। तिनै वन्यजन्तु बाघका लागि आहारा बन्छन्।

निकुञ्जभित्रका रानी ताल, बाबा ताल, चौधर नदी र महाकाली नदी वन्यजन्तुका लागि पानीका प्रमुख स्रोत हुन्। त्यसबाहेक निकुञ्ज कार्यालयले विभिन्न स्थानमा कृत्रिम पोखरीसमेत निर्माण गरेको छ।

यसले सुक्खा समयमा समेत वन्यजन्तुलाई पानीको पहुँच सहज बनाएको छ।

अर्थात् शुक्लाफाँटामा बाघका लागि जंगलभित्रै तीन महत्वपूर्ण कुरा उपलब्ध छन्—आहारा, पानी र सुरक्षित बासस्थान।

यही संयोजनले बाघको संख्या बढाउन भूमिका खेलेको संरक्षणकर्मीहरूको बुझाइ छ।

बाघ बढ्नु खुसीको खबर, तर चुनौती पनि

निकुञ्जमा बाघ बढ्नु संरक्षणका दृष्टिले ठूलो उपलब्धि हो। तर संख्या बढेसँगै चुनौती पनि थपिन्छन्।

बाघको संख्या बढ्दै जाँदा तिनको बासस्थान र आहारा क्षेत्र व्यवस्थापनमा थप ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ। विशेषगरी निकुञ्जसँग जोडिएका मध्यवर्ती क्षेत्रका बस्तीमा बाघको आवतजावत बढ्न सक्ने जोखिम रहन्छ। मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व यहीँबाट सुरु हुन सक्छ।

राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष शुक्लाफाँटा कार्यक्रमका प्रमुख लक्ष्मी जोशी बाघको संख्या बढेसँगै मध्यवर्ती क्षेत्रका समुदायलाई थप सचेत र तयार बनाउनुपर्ने बताउँछन्।

‘बुढो बाघ बस्तीतर्फ आउने जोखिम हुन्छ, त्यसका लागि समुदायलाई तयार पार्नुपर्छ,’ उनले भने।

बुढो वा घाइते बाघले जंगलमा सिकार गर्न कठिनाइ महसुस गरेमा सजिलो आहारा खोज्दै मानव बस्ती नजिक पुग्न सक्ने जोखिम हुन्छ। त्यसैले बाघको संख्या बढ्नुका साथै कुन उमेरका बाघ कहाँ छन्, उनीहरूको गतिविधि कस्तो छ र बस्ती नजिकको आवतजावत कति छ भन्ने विषयमा निरन्तर निगरानी आवश्यक हुन्छ।

बाघलाई पर्यटकसँग जोड्ने अवसर

संरक्षणको सफलतासँगै शुक्लाफाँटाले आर्थिक सम्भावना पनि बोकेको छ। शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्ज पाटेबाघ र बाह्रसिङ्गाका लागि प्रसिद्ध छ। त्यसैले बढ्दो बाघ संख्या पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि महत्वपूर्ण आधार बन्न सक्ने पर्यटन व्यवसायीहरूको भनाइ छ।

राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोषका प्रमुख जोशीले समेत शुक्लाफाँटामा बढेका बाघलाई पर्यटनमार्फत स्थानीय रोजगारीसँग जोड्न सकिने बताएका छन्।

बाघ हेर्न आउने पर्यटक बढे स्थानीय होटल, यातायात, मार्गदर्शक, हस्तकला तथा अन्य सेवामूलक व्यवसायमा रोजगारी सिर्जना हुन सक्छ।

पर्यटन व्यवसायी गणेश भट्ट शुक्लाफाँटाको प्रचारप्रसारलाई अझ व्यापक बनाउनुपर्ने बताउँछन्।

उनका अनुसार महाकाली नदीमा पक्की पुल निर्माण भइसकेको र सीमापारि सुक्खा बन्दरगाह निर्माण भइरहेको अवस्थामा शुक्लाफाँटालाई भारतबाट आउने पर्यटकको गन्तव्यसँग जोड्न सकिने सम्भावना छ।

भारतको उत्तराखण्डका पर्यटकीय क्षेत्रमा आउने विदेशी पर्यटकलाई शुक्लाफाँटासम्म ल्याउन सके निकुञ्जको पर्यटनले नयाँ गति लिन सक्ने उनको भनाइ छ।

बाह्रसिङ्गादेखि दुर्लभ चरासम्म

शुक्लाफाँटाको आकर्षण बाघमा मात्रै सीमित छैन। तीन सय पाँच वर्ग किलोमिटर क्षेत्रमा फैलिएको निकुञ्जमा दुई हजार तीन सय २३ भन्दा बढी बाह्रसिङ्गा छन्। बाह्रसिङ्गाको ठूलो झुण्ड शुक्लाफाँटाको प्रमुख पर्यटकीय आकर्षणमध्ये एक हो।

निकुञ्जमा ५६ प्रजातिका घस्रने वन्यजन्तु, १५ प्रजातिका उभयचर, ८८ प्रजातिका माछा, १११ प्रजातिका पुतली, ४६१ प्रजातिका चरा र ५६ प्रजातिका स्तनधारी वन्यजन्तु पाइन्छन्।

विश्वमै दुर्लभ मानिएका सारस, खरमजुर, सिमतित्रा, राजधेश र लेसर भुँडीफोरजस्ता चरासमेत यहाँ भेटिन्छन्।

यसले शुक्लाफाँटालाई केवल बाघको बासस्थान नभई जैविक विविधताको महत्वपूर्ण केन्द्रका रूपमा स्थापित गरेको छ।

अब चुनौती संरक्षणसँगै व्यवस्थापनको

बाघको संख्या ५० पुग्नु आफैंमा शुक्लाफाँटाको संरक्षण सफलताको सुखद संकेत हो। तर बाघ बढ्यो भन्दैमा काम सकिएको छैन। अब चुनौती अझ ठूलो छ—बाघका लागि पर्याप्त आहारा र बासस्थान जोगाइराख्नु, चोरीसिकारी नियन्त्रणलाई निरन्तरता दिनु र मानव–वन्यजन्तु द्वन्द्व घटाउनु।

त्यससँगै बाघको संरक्षणबाट स्थानीय समुदायले प्रत्यक्ष आर्थिक लाभ पाउने वातावरण बनाउन सके संरक्षणप्रतिको अपनत्व अझ बलियो बन्न सक्छ।

शुक्लाफाँटाको जंगलमा बाघको गर्जन बढ्नु केवल वन्यजन्तु संरक्षणको सफलता होइन। यो जंगल स्वस्थ हुँदै गएको संकेत पनि हो।

तर अब त्यो गर्जन जंगलमै सुरक्षित राख्दै त्यसबाट स्थानीय बस्तीको जीवनमा पनि समृद्धिको आवाज ल्याउनुपर्ने चुनौती छ।

जंगलमा बाघ बढेका छन्, अब त्यसको लाभ स्थानीय मानिसको जीवनमा पनि बढ्नुपर्छ।