नास्टमा ‘खुला प्रतिस्पर्धा’ बेवास्ता ? उपकुलपति नियुक्तिमाथि वैज्ञानिकहरूको प्रश्न

काठमाडौं । नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान (नास्ट) को उपकुलपति नियुक्ति प्रक्रियामाथि वैज्ञानिक समुदायले गम्भीर प्रश्न उठाएको छ। सरकारले खुला प्रतिस्पर्धा नै नगरी प्राडा जनार्दन लामिछानेलाई उपकुलपतिमा नियुक्त गरेपछि वैज्ञानिकहरूले पारदर्शिता, मेरिटोक्रेसी र संस्थागत स्वायत्ततामाथि प्रश्न गरेका हुन्।

विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन मन्त्रालयले उपकुलपतिका लागि आवेदन आह्वान नगरी नै लामिछानेलाई नियुक्त गरेको हो। अन्य विश्वविद्यालयमा भने सार्वजनिक रूपमा दरखास्त मागेर छनोट प्रक्रिया अघि बढाइएकाले नास्टमा फरक मापदण्ड अपनाइएको भन्दै असन्तुष्टि बढेको छ।

वैज्ञानिकहरूको भनाइमा यस प्रक्रियाले अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव भएका, अनुसन्धानमा सक्रिय तथा योग्य वैज्ञानिकहरूलाई प्रतिस्पर्धाको अवसरबाटै वञ्चित गरेको छ। खुला प्रतिस्पर्धा नहुँदा उत्कृष्ट नेतृत्व छनोट हुने सम्भावना कमजोर बनेको उनीहरूको तर्क छ।

नाम नखुलाउने सर्तमा एक वैज्ञानिकले सरकारको कदमलाई दोहोरो मापदण्डको संज्ञा दिँदै भने, “कुनै संस्थामा खुला प्रतिस्पर्धा गराउने, कुनैमा नगर्ने प्रवृत्तिले युवा वैज्ञानिकको मनोबल घटाउँछ। योग्य व्यक्तिलाई अवसर नै नदिने प्रणालीले अनुसन्धानको भविष्य कमजोर बनाउँछ।”

नास्टका कुलपतिसमेत रहेका प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले विज्ञान, प्रविधि तथा नवप्रवर्तन मन्त्री महावीर पुनको सिफारिसमा असार ३२ गते लामिछानेलाई उपकुलपतिमा नियुक्त गरेका थिए।

वैज्ञानिक समुदायले भने अनुसन्धान र नवप्रवर्तनको नेतृत्व गर्ने संस्थामा पारदर्शी र प्रतिस्पर्धात्मक प्रक्रिया अपनाउनुपर्नेमा जोड दिएका छन्। उनीहरूका अनुसार राजनीतिक वा प्रशासनिक प्रभावका आधारमा हुने नियुक्तिले संस्थाको विश्वसनीयता मात्र होइन, वैज्ञानिक अनुसन्धानको वातावरणसमेत प्रभावित हुन सक्छ।

कतिपय वैज्ञानिकले आफू उपकुलपतिका लागि प्रतिस्पर्धा गर्न इच्छुक भए पनि सरकारले आवेदन नै नखुलाएकाले अवसरबाट वञ्चित भएको गुनासो गरेका छन्। एक वैज्ञानिकले भने, “गुगल स्कलर, अनुसन्धान र प्रकाशनका आधारमा मूल्याङ्कन हुने प्रणाली अपनाउन सकिन्थ्यो। तर विज्ञापन नै नखुलाइएपछि मेरिटोक्रेसीको नारा व्यवहारमा देखिएन।”

काठमाडौं विश्वविद्यालयका प्राध्यापक विभूतिरञ्जन झाले नास्टलाई प्रभावकारी बनाउन संस्थागत सुधार आवश्यक रहेको बताएका छन्। उनका अनुसार ऐन–नियम परिमार्जन गर्दै योग्यताको आधारमा नेतृत्व चयन गर्ने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।

नवनियुक्त उपकुलपति प्राडा जनार्दन लामिछाने बायोटेक्नोलोजीविद् हुन्। उनी काठमाडौं विश्वविद्यालयको स्कुल अफ साइन्समा प्राध्यापन गर्दै आएका थिए भने नास्टको व्यवस्थापन परिषद्का सदस्यका रूपमा पनि काम गरिसकेका छन्।