'ध्रुवे'को पुनरागमन : ९ वर्षपछि फेरि दोहोरियो चितवनमा त्रास

चितवन । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको नामसँगै जोडिने एउटा नाम हो– ध्रुवे। यो कुनै साधारण जंगली हात्ती होइन, विगत डेढ दशकदेखि चितवनका बासिन्दाका लागि त्रासको अर्को नाम बनेको भाले हात्ती हो। वर्षौंसम्म शान्त देखिएको यही ध्रुवेले शनिबार राति फेरि आफ्नो पुरानो हिंस्रक स्वरूप देखाउँदै भरतपुर महानगरपालिका–२३ मा २१ वर्षीया आशिका बोटे र उनका चार वर्षीय छोरा भरत बोटेको ज्यान लियो।

राति घरभित्रै बसेका आमाछोरामाथि जंगलबाट निस्किएको हात्तीले आक्रमण गर्दा उनीहरूको घटनास्थलमै मृत्यु भयो। परिवारले हात्ती धपाउन आगो बाल्ने प्रयास गर्दा घरसमेत जलेर नष्ट भयो। एउटा परिवारका लागि त्यो रात केवल घर गुमाउने होइन, जीवन नै उजाडिने रात बन्यो।

यो घटनासँगै ध्रुवेको आक्रमणबाट मृत्यु हुनेको संख्या २५ पुगेको छ। २०७४ सालमा नेपाली सेनाका एक मेजरको ज्यान लिएपछि लामो समय शान्त देखिएको ध्रुवेले झण्डै नौ वर्षपछि फेरि मानवीय क्षति पुर्‍याएको हो।

आतंकको इतिहास

ध्रुवेको हिंस्रक यात्रा २०६६ सालतिरबाट सुरु भएको मानिन्छ। त्यसयता विशेषगरी चितवनको माडी क्षेत्र यसका कारण सबैभन्दा बढी प्रभावित बन्यो। २०६९ सालसम्म आइपुग्दा मात्रै यसले १५ जनाको ज्यान लिइसकेको थियो। एक महिनाभित्र लगातार चार जनाको मृत्यु भएपछि प्रशासनले ध्रुवेलाई 'समस्या पैदा गर्ने जंगली हात्ती' घोषणा गर्दै मार्ने निर्णयसमेत गरेको थियो।

तत्कालीन प्रमुख जिल्ला अधिकारीको अध्यक्षतामा बसेको बैठकले सेनालाई हात्ती नियन्त्रणका लागि निर्देशन दियो। ध्रुवेलाई खोज्न र नियन्त्रण गर्न लाखौं रुपैयाँ खर्च भयो। नेपाली सेनाले गोलीसमेत चलायो, तर ध्रुवे हरेकपटक जंगलको आडमा उम्किन सफल भयो।

गोलीबाट बचेको, पाँच वर्ष हराएको

मार्ने निर्णयपछि ध्रुवे एकाएक हरायो। करिब पाँच वर्षसम्म यसको कुनै ठोस गतिविधि देखिएन। धेरैले यसलाई मरेको अनुमान पनि गरे। तर केही वर्षपछि निकुञ्जको सुखीभार क्षेत्रमा फेरि देखिन थालेपछि ध्रुवे जीवित रहेको पुष्टि भयो।

निकुञ्जले यसको गतिविधि निगरानी गर्न घाँटीमा रेडियो कलर जडान गर्‍यो। बेहोस बनाएर दाह्रा काट्ने, हार्मोन नियन्त्रण गर्ने औषधि दिने जस्ता प्रयास पनि गरिए। उद्देश्य थियो— यसको आक्रामक व्यवहार कम गर्नु।

केही समय ती उपाय प्रभावकारी देखिए। ध्रुवेले मानिसमाथिको आक्रमण घटाएको थियो। त्यसैले धेरैले यसको आतंक अब इतिहास बन्दै गएको ठानेका थिए।

फेरि किन आक्रामक बन्यो ?

वन्यजन्तु विज्ञहरूका अनुसार जंगली भाले हात्तीको व्यवहार उमेर, प्रजनन अवस्था, बासस्थानमा हुने दबाब र मानव गतिविधिका कारण परिवर्तन हुन सक्छ। निकुञ्जभित्र अन्य भाले हात्तीसँगको प्रतिस्पर्धाले पनि उनीहरूलाई आक्रामक बनाउन सक्छ।

केही महिनाअघि ध्रुवे सौराहा क्षेत्रमा अर्को भाले हात्ती 'रोनाल्डो'सँग जुधेको थियो। त्यसयता भने ऊ सुखीभार क्षेत्रमा अन्य पोथी हात्तीसँग देखिँदै आएको थियो। निकुञ्जमा ध्रुवेबाहेक रोनाल्डो र गोविन्दे पनि प्रमुख जंगली भाले हात्तीका रूपमा चिनिन्छन्।

पुरानै प्रश्न फेरि उठ्यो

ध्रुवेले फेरि मानिसको ज्यान लिएपछि पुरानै बहस सतहमा आएको छ। यस्तो हिंस्रक हात्तीलाई नियन्त्रण गर्ने कि संरक्षण गर्ने?

एकातिर ध्रुवे संकटापन्न वन्यजन्तु हो, जसको संरक्षण राज्यको दायित्व हो। अर्कोतर्फ, पटक–पटक मानवीय क्षति हुँदा निकुञ्ज आसपासका बासिन्दाले सुरक्षित महसुस गर्न सकेका छैनन्।

विगतमा मार्ने निर्णय गरिए पनि त्यो कार्यान्वयन हुन सकेन। अहिले पनि निकुञ्ज प्रशासनका अगाडि चुनौती उस्तै छ । वन्यजन्तुको संरक्षण र स्थानीयको सुरक्षाबीच कसरी सन्तुलन कायम गर्ने?

शनिबार रातिको घटनाले देखाएको छ, ध्रुवेको नामसँग जोडिएको त्रास अझै समाप्त भएको छैन। बरु, नौ वर्षपछि भएको यो घटनाले चितवनका बस्तीमा फेरि पुरानै डर फर्काएको छ।