बाँदर र बारीबीचको युद्ध : वालिङका किसानको पीडा र समाधानको खोजी

वालिङ । बिहानको घाम अझै राम्ररी फैलिएको थिएन। स्याङ्जाको वालिङ नगरपालिका–५ का एक किसान आफ्नो बारीतिर लागे। केही महिनाअघि ठूलो आशाका साथ रोपिएको मकै पाक्नै लागेको थियो। तर बारीमा पुग्दा उनको अनुहार एकाएक मलिन बन्यो। रातभरि बाँदरको झुण्डले मकैका बोट भाँचिदिएको थियो। केही गेडा खाएको थियो, धेरैजसो नष्ट मात्रै गरेको थियो।

यो दृश्य अब वालिङका किसानका लागि नयाँ होइन। बाली पाक्ने मौसमसँगै उनीहरूलाई बाँदरको डरले सताउन थाल्छ। खेतमा पसिना बगाएर उब्जाएको अन्न एकै दिनमा नष्ट हुन सक्छ भन्ने चिन्ताले उनीहरू रातभर जाग्राम बस्न बाध्य छन्।

वालिङका धेरै गाउँमा अहिले बाँदर केवल वन्यजन्तु होइन, किसानको दैनिकीसँग जोडिएको एउटा ठूलो समस्या बनेको छ। बिहान खेतमा जाने किसानको पहिलो काम बाली हेर्नु होइन, बाँदरले कति क्षति गर्‍यो भनेर निरीक्षण गर्नु भएको छ।

कहिलेकाहीँ बाँदर तर्साउन मानिसहरूले विभिन्न उपाय अपनाउँछन्। कतै डोरीमा बाँदरको मृत शरीर झुण्ड्याइएको देखिन्छ, कतै टिनका भाँडा बजाइन्छन्, कतै पटाका पड्काइन्छन्। यी उपायले केही दिन बाँदर टाढा राखे पनि समस्या फेरि उही ठाउँमा फर्किन्छ।

वास्तवमा यो केवल वालिङको कथा होइन। मध्यपहाडदेखि तराईका विभिन्न जिल्लासम्म बाँदर र मानवबीचको द्वन्द्व बढ्दो छ। गाउँमा खेतीयोग्य जमिन बाँझो हुने क्रम बढेको छ। युवा विदेशिएका छन्। खेतमा काम गर्ने जनशक्ति घटेको छ। वन क्षेत्र विस्तार भएको छ। वन र बस्तीबीचको दूरी कम हुँदै गएको छ। परिणामस्वरूप बाँदर मानव बस्ती र खेतबारीतर्फ आकर्षित भएका छन्।

वन्यजन्तु विज्ञहरूका अनुसार समस्या केवल बाँदरको संख्या बढ्नु मात्र होइन। बाँदरको प्राकृतिक बासस्थान र खाद्य स्रोतमा आएको परिवर्तनले उनीहरूलाई मानव बस्तीमा आउन बाध्य बनाएको छ। जंगलमा पर्याप्त आहार नपाउँदा उनीहरूका लागि मकै, आलु, सुन्तला, तरकारी र फलफूलका बोट सजिलो भोजन बनेका छन्। तर यसको सबैभन्दा ठूलो मूल्य किसानले तिरिरहेका छन्।

वालिङका एक वृद्ध किसान भन्छन्, “पहिला बाली लगाउँदा उत्पादन कति हुन्छ भनेर चिन्ता हुन्थ्यो, अहिले त बाँदरबाट कति जोगिन्छ भनेर चिन्ता हुन्छ।” उनको यो भनाइ केवल व्यक्तिगत गुनासो होइन, ग्रामीण नेपालको बदलिँदो यथार्थ हो।

कृषि उत्पादन घट्नु, खेती छाड्ने क्रम बढ्नु र गाउँबाट पलायन हुनुमा बाँदरको समस्या पनि एउटा कारण बन्दै गएको स्थानीयहरू बताउँछन्। धेरै किसानले मकै, कोदो वा फलफूल खेती नै कम गर्न थालेका छन्। केहीले त वर्षौंदेखि जोतिएको जमिन बाँझै छाडेका छन्।

यस्तो अवस्थामा बाँदरलाई मार्ने वा झुण्ड्याएर तर्साउने उपायलाई केहीले समाधान ठान्न सक्छन्। तर त्यो उपाय न कानुनी रूपमा स्वीकार्य छ, न दीर्घकालीन रूपमा प्रभावकारी। केही दिनको डरपछि अर्को झुण्ड फेरि बालीमा आइपुग्छ।

त्यसैले अब प्रश्न केवल बाँदर कसरी भगाउने भन्ने होइन, मानव र वन्यजन्तुबीचको सहअस्तित्व कसरी कायम गर्ने भन्ने बनेको छ।

दिगो समाधानका लागि वन क्षेत्रको संरक्षणसँगै बाँदरको प्राकृतिक बासस्थान व्यवस्थापन गर्नुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ। जंगलभित्र पर्याप्त खाद्य स्रोत सुनिश्चित गर्न सकियो भने बाँदरको बस्तीमुखी दबाब कम हुन सक्छ। त्यस्तै कृषि क्षेत्रमा बाँदर प्रतिरोधी बार, जाली, विद्युतीय सुरक्षा प्रणाली र आधुनिक प्रविधिको प्रयोग बढाउन आवश्यक छ।

प्रभावित किसानलाई राहत र क्षतिपूर्ति दिने प्रभावकारी नीति पनि उत्तिकै आवश्यक देखिन्छ। किनकि किसानले आफ्नो मेहनतको फल गुमाउँदा त्यसको आर्थिक र मानसिक असर दुवै भोगिरहेका हुन्छन्।

यसका साथै स्थानीय सरकार, वन कार्यालय, वन्यजन्तु विज्ञ र समुदायबीच समन्वय गरेर वैज्ञानिक अध्ययनका आधारमा बाँदर व्यवस्थापन योजना तयार गर्नुपर्ने आवश्यकता बढ्दो छ। समस्या भावनात्मक मात्र होइन, पारिस्थितिक र सामाजिक पनि भएकाले समाधान पनि वैज्ञानिक र समन्वित हुनुपर्छ।

वालिङका किसान अहिले पनि आफ्नो बारी जोगाउने संघर्षमा छन्। उनीहरू बाँदरसँग युद्ध चाहँदैनन्। उनीहरू केवल आफ्नो पसिनाको मूल्य सुरक्षित रहोस् भन्ने चाहन्छन्।

सायद समाधानको बाटो पनि त्यहीँबाट सुरु हुन्छ—न बाँदरलाई शत्रु ठानेर, न किसानको पीडालाई बेवास्ता गरेर। मानव र वन्यजन्तु दुवैको अस्तित्व स्वीकार गर्दै सहअस्तित्वको नयाँ अभ्यास खोज्नु नै आजको आवश्यकता हो।

किनकि जंगलका बासिन्दा र खेतका मालिकबीचको यो द्वन्द्व जित–हारको होइन, सहजीवनको प्रश्न हो। र यसको उत्तर बन्दुक, पासो वा डरमा होइन, विज्ञान, संवेदनशीलता र दीर्घकालीन व्यवस्थापनमा लुकेको छ।