घर छन्, घरमूली छैनन् : उजाडिँदै गाउँका बस्ती

काठमाडौं । सल्ल्यानका पहाडी बस्तीहरूमा कुनै समय ढुङ्गाका छाना, माटोले लिपिएका भित्ताहरू र काठका झ्यालढोकाले सजिएका घरहरू गाउँको पहिचान मानिन्थे। हिउँदमा न्यानो र गर्मीमा शीतलता दिने यस्ता घरहरू केवल बसोबासका संरचना मात्र नभई पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको संस्कृति, सीप र जीवनशैलीका जीवित प्रतीक थिए। तर समयसँगै ती घरहरू गाउँका कुनाकाप्चामा सीमित हुन थालेका छन्।

वैदेशिक रोजगारी, सहरमुखी बसाइँसराइ र आधुनिक जीवनशैलीको प्रभावले गाउँका परम्परागत घरहरू विस्तारै सुनसान बन्दै गएका छन्। घरका मूल सदस्यहरू रोजगारी र अध्ययनका लागि सहर तथा विदेशतिर लागेपछि कतिपय घरहरू वर्षौंदेखि ताला लगाइएका छन् भने केही घर जीर्ण हुँदै खण्डहरमा परिणत भएका छन्।

खरका छाना, माटोको लिपाइ र स्थानीय सामग्री प्रयोग गरेर निर्माण गरिएका घरहरूको स्थान अहिले कंक्रिटका पक्की भवन र जस्तापाताले छाएका आधुनिक संरचनाहरूले लिन थालेका छन्। सुविधाको खोजी र आधुनिकताको आकर्षणले नयाँ पुस्ता परम्परागत आवासबाट टाढिँदै गएको देखिन्छ।

यसको प्रत्यक्ष असर गाउँको मौलिक पहिचानमा परेको छ। एक समय एउटै शैलीका घरहरूले सजिएका बस्तीहरू अहिले मिश्रित र असंगत संरचनाले भरिन थालेका छन्। परम्परागत वास्तुकला हराउँदै जाँदा त्यससँग जोडिएका स्थानीय निर्माण सीप, संस्कृति र इतिहास पनि संकटमा पर्दै गएका छन्।

यद्यपि, यस्ता घरहरू संरक्षण गर्न सके ग्रामीण पर्यटनको आकर्षक आधार बन्न सक्ने सम्भावना पनि उत्तिकै बलियो छ। पुराना घर, मौलिक बस्ती, स्थानीय खानपान, रहनसहन र संस्कृति आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकका लागि विशेष आकर्षण बन्न सक्छन्। पछिल्लो समय देशका विभिन्न ठाउँमा होमस्टे तथा ग्रामीण पर्यटनको अवधारणाले सफलता पाइरहेका बेला सल्ल्यानका यस्ता बस्तीहरू पनि अवसरको केन्द्र बन्न सक्ने देखिन्छ।

हाल सल्ल्यानका धेरै बस्तीहरूमा परम्परागत घरहरू गन्न सकिने संख्यामा मात्र बाँकी छन्। समयमै संरक्षण, पुनःनिर्माण र प्रवर्द्धनका कार्यक्रम सञ्चालन गर्न नसके यस्ता मौलिक संरचनाहरू इतिहासका पानामा मात्र सीमित हुने खतरा बढेको छ।

स्थानीय सरकार, सरोकारवाला निकाय र समुदायबीचको सहकार्यबाट परम्परागत घरहरूको संरक्षण, अभिलेखीकरण र पर्यटनसँग जोड्ने पहल गर्न सके गाउँका पुराना घरहरू फेरि जीवन्त बन्न सक्ने विश्वास गरिएको छ। गाउँका यी घरहरू केवल ईंटा, ढुङ्गा र माटोका संरचना होइनन्, ती हाम्रो इतिहास, संस्कृति र पहिचानका अमूल्य सम्पदा हुन्।