प्रचण्डको राजनीतिक यात्रा : ३७ वर्षमा वर्षका ६ मोड, एकता र विभाजनको इतिहास

काठमाडौं । नेपालको बाम राजनीति सशस्त्र आन्दोलन र पुनर्गठनका कथाले भरिएको छ। त्यसको केन्द्रमा छन् । नेकपा (माओवादी केन्द्र) का अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’।

तीन दशकभन्दा लामो राजनीतिक यात्रामा प्रचण्डले कहिले क्रान्तिको बाटो रोजे, कहिले सहमतिको। कहिले सरकार बनाए, कहिले आफ्नै आन्दोलन टुक्र्याए। अबसम्म उनले ६ पटक पार्टी फुटाएका छन् र दुई पटक माओवादी आन्दोलन नै परित्याग गरेका छन्।

 राजनीतिक सुरुवात : भूमिगत जीवनदेखि माओवादी जन्मसम्म

२०४३ सालतिर प्रचण्डले पहिलोपटक नेकपा (मसाल) मार्फत आफ्नो भूमिगत राजनीतिक यात्रा सुरु गरे । मोहन वैद्य ‘किरण’सँग मिलेर उनले तत्कालीन पञ्चायती शासनविरुद्ध गोप्य संगठन विस्तार गरे। तर, रणनीतिमा मतभेद बढ्दै जाँदा २०४९ सालमा उनले वैद्यसँगै नयाँ संगठन नेकपा (माओवादी) गठन गरे । यही थियो प्रचण्डको पहिलो ‘राजनीतिक फुट’ र नयाँ विचारको सुरुवात।

 जनयुद्ध र विचारभिन्नता : सहमतिबाट असन्तुष्टिसम्म (२०५२–२०६३)

२०५२ फागुन १ गते प्रचण्ड नेतृत्वको माओवादीले सशस्त्र जनयुद्ध सुरु गर्यो । १० वर्षको युद्धपछि २०६३ सालमा शान्ति सम्झौता भयो र माओवादी मूलधारको राजनीतिमा प्रवेश गर्योे। तर, युद्धपश्चात् नेतृत्वमा ‘शान्ति प्रक्रियाको वैचारिक दिशाबारे’ मतभिन्नता देखा पर्यो ।  यो माओवादीभित्रको पहिलो ठूलो वैचारिक दरार थियो।

पहिलो ठूला फुट : किरण समूहको विद्रोह (२०६९)

संविधानसभा निर्वाचनपछि सत्ता प्रवेशसँगै प्रचण्डको नेतृत्व शैली र आर्थिक व्यवहारप्रति असन्तुष्टि बढ्यो। २०६९ सालमा मोहन वैद्य ‘किरण’ले नेकपा (क्रान्तिकारी माओवादी) गठन गर्दै पार्टीबाट अलग भए। यो घटनालाई प्रचण्डको पहिलो ठूला विभाजनको रूपमा लिइन्छ।

भट्टराईसँगको दूरी र दोस्रो फुट (२०७३)

किरणको विद्रोहपछि प्रचण्ड र डा. बाबुराम भट्टराईबीचको सहकार्य पनि लामो टिकेन। २०७२ सालको संविधान जारी भएपछि भट्टराईले “पुरानो माओवादी अब सिद्धान्तविहीन बन्यो” भन्दै नयाँ पार्टी नयाँ शक्ति नेपाल गठन गरे। यो प्रचण्डको दोस्रो ठूला फुट थियो — जसले माओवादी आन्दोलनको प्रभाव घटायो र संगठनात्मक सुदृढता कमजोर बनायो।

एमालेसँग एकताको ठूलो प्रयोग :  संयुक्त नेकपा (२०७५)

२०७५ सालमा प्रचण्डले राजनीतिक प्रयोगको नयाँ मोड लिए — केपी शर्मा ओली नेतृत्वको एमालेसँग ऐतिहासिक एकता गर्दै नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) गठन गरे। दुई ठूला कम्युनिस्ट पार्टीबीचको यो एकता तीन दशकमा पहिलोपटक वाम शक्ति एक ठाउँमा ल्याउने प्रयास थियो।

तर, त्यो ‘स्थायित्व’ दुई वर्षमै टुक्रियो। सर्वोच्च अदालतले २०७७ सालमा नेकपा नाम अमान्य ठहर गरेपछि एमाले र माओवादी केन्द्र पुनः अलग भए।

 गठबन्धन राजनीति र आन्तरिक दबाब (२०७९–२०८२)

संविधानको नयाँ ढाँचामा प्रवेश गरेपछि प्रचण्ड गठबन्धन राजनीति र सन्तुलनको निपुण पात्र बने। तर, अहिले फेरि माओवादीभित्रै नयाँ असन्तुष्टि बढ्दै गएको छ। घनश्याम भुसाल समूह र केही असन्तुष्ट नेताहरूले “पार्टी पुनर्गठन” को आवाज उठाएका छन्। विश्लेषकहरू भन्छन् — “यो पुनः एक अर्को फुट वा पुनर्संरचनाको संकेत हो।” 

 फुट र एकताको क्रमिक विवरण

 दुई पटक माओवादी त्याग

१. पहिलो पटक — २०७५ सालमा एमालेसँगको एकता गर्दै ‘माओवादी’ नाम, झण्डा र विचार परित्याग। 

२. दोस्रो पटक — २०४९ सालमा मसालबाट अलग हुँदै नयाँ माओवादी विचारको जन्म।दुईपटक माओवादी नाम बदले पनि उनले हरेकपटक त्यसैमा पुनः फर्किने गरेका छन्।  प्रयोग र सन्तुलनको राजनीति राजनीतिक विश्लेषकहरुका अनुसार, “प्रचण्डको राजनीति स्थायित्वको होइन, प्रयोगको यात्रा हो। हरेक फुट र एकतामा उनले आफ्नो अस्तित्व सुरक्षित गर्न नयाँ सन्तुलन खोजे।”

उनीहरुका अनुसार माओवादी आन्दोलन अब विचारभन्दा बढी व्यक्तिगत नेतृत्वको केन्द्रीयता मा अडिएको छ। यही कारणले हरेक एकता अन्ततः फुटमै रूपान्तरण भएको छ।

सातौं प्रयोगको संकेत

३७ वर्षको यात्रामा प्रचण्डले सशस्त्र संघर्षदेखि सत्ता नेतृत्वसम्मको सबै चरण पार गरे। तर, हरेक दशकको अन्त्यमा उनी नयाँ संगठन, नयाँ गठबन्धन र नयाँ रूपमा देखा परे।

अब फेरि माओवादीभित्र चलिरहेको असन्तुष्टि र पुनर्गठनको चर्चा  उनको सातौं राजनीतिक प्रयोग को संकेतका रूपमा हेरिएको छ।

राजनीतिक इतिहासका अध्येता हरि गौतम भन्छन्, “प्रचण्ड कहिले पनि अन्त्यमा पुग्दैनन्, उनी हरेक पटक नयाँ शुरुवातमा फर्किन्छन्।”