कसरी बन्छ ओली–मुक्त एमाले ?

काठमाडौं । नेकपा (एमाले) भित्र मात्र हैने नेपालको वाम राजनीतिमा अहिले एउटा मौन तर गहिरो प्रश्न तैरिरहेको छ— “एमाले ओलीबिना कस्तो बन्छ ?” यो प्रश्न केवल व्यक्तिको हैसियतबारे होइन, पार्टीको अस्तित्व, विचार र संस्कृतिबारे पनि हो ।

पछिल्ला तीन दशकदेखि केपी शर्मा ओली एमालेको समानार्थी बनेका छन्। पार्टीका आन्तरिक बैठकदेखि संसद् र सडकसम्म, ओलीको प्रभाव, निर्णय, र भाषणले पार्टीको दिशा निर्धारण गर्दै आएको छ ।  तर अहिले, जब देशमा नयाँ पुस्ता, नयाँ राजनीतिक सन्दर्भ र परिवर्तनको अपेक्षा बढ्दैछ, त्यससँगै ‘ओली–पछिको एमाले’ को कल्पना पनि बढ्न थालेको छ ।

ओलीको चमत्कार र संगठनको केन्द्रीयकरण

ओली समर्थकहरुको भाषामा केपी शर्मा ओली केवल एमालेका नेतामत्र होइनन्, एउटा राजनीतिक ब्रान्ड पनि हुन् । उनको चमत्कारमा हँसिलो व्यङ्ग्य, ठट्टा, र राष्ट्रवादको प्रतीकात्मक भाषणले बनेको हो ।  तर यही चमत्कारले पार्टीभित्र संगठनात्मक लोकतन्त्रलाई पनि ओझेलमा पारेको आरोप छ ।

निर्णय प्रक्रियामा एक व्यक्ति केन्द्रित ढाँचा बिस्तारै गहिरिँदै गयो ।  जसले पार्टीलाई “संस्थागत एमाले” बाट “ओलीको एमाले” मा रूपान्तरण गर्यो । पार्टीका केही केन्द्रीय सदस्यहरू भन्छन्, “बैठकभन्दा ओलीको मन्तव्य नै अन्तिम निर्णय हो।”

संगठनको संरचना, नीति निर्माण, उम्मेदवार छनोट सबैमा ओलीको हस्तक्षेप निर्णायक बन्यो । यो प्रणालीले अल्पकालमा पार्टीलाई अनुशासित बनायो, तर दीर्घकालमा बहस र वैचारिक प्रतिस्पर्धा कमजोर बनायो । यही कारण हो, अहिले एमालेभित्र नयाँ नेतृत्वको सम्भावनाबारे खुलेर कुरा गर्न सक्ने वातावरण पनि हराउँदै गएको छ ।

उत्तराधिकारीको खोजः मौन प्रतिस्पर्धा

अब ओली–पछिको नेतृत्व को हुन सक्छ ? यो प्रश्न अहिले खुलेर कसैले सोध्दैन, तर भित्रभित्रै चर्चा बाक्लिँदै गएको छ । विष्णुप्रसाद पौडेल, ईश्वर पोख्रेल, शंकर पख्रेल, बिष्णु रिमाल, प्रदीप ज्ञवाली, योगेश भट्टराई र महेश बस्नेतजस्ता नामहरू सम्भावित उत्तराधिकारीका रूपमा घुमिरहेका छन् । तर यिनीहरू मध्ये कसैले पनि ओलीको छायाँबाट पूर्ण रूपमा बाहिर निस्कन सकेका छैनन् ।

एमालेमा ‘ओली–मुक्त’ सोचको सुरुवात भने घनश्याम भुसालले ल्याएका वैचारिक बहसहरूबाट शुरु भएको मानिन्छ । तर भुसालको अलग धार नटिक्नु, पार्टीले आलोचकहरूप्रति असहिष्णुता देखाउनु र वैकल्पिक नेतृत्वलाई संगठनात्मक ठाउँ नदिनु । यी सबै कारणले नेतृत्व संक्रमण कठिन बनेको छ । यही कारण नै तत्कालिन महासचिव माधव कुमार नेपाल, झलनाथ खनाल र भुसालहरु लगायतका नेताहरु फरक मोर्चामा सामेल हुन बाध्य भए ।

अहिले एमालेभित्र अनौपचारिक रूपमा “उत्तराधिकारी तयारी” को प्रक्रिया त सुरु भएको छ, तर त्यसमा ओलीको स्वीकृति नै अन्तिम सर्त बनेको छ । उनले आफु नजिकका महेश बस्नेतलाई आफ्ने उत्तराधिकारीको तयारीका रुपमा चर्चा गर्न थालेका छन् । त्यसैले अहिले प्रश्न उठ्न थालेकाे छः एमाले ओली बिना बाँच्न सक्छ, तर ओलीले एमालेलाई ओली–बाहेक पनि बाँच्ने बनाउन सक्छन् ?

विचारधारा र दिशाः एमालेमा हराउँदै गएको ‘माक्र्सवादी आत्मा’

एमाले एक समय विचार, सिद्धान्त र आन्दोलनको पार्टी थियो । ५० को दशकमा समाजवाद, समानता र सामाजिक न्यायका नाराले एमालेले देशका युवाहरूलाई आकर्षित गरेको थियो ।  तर पछिल्ला दशकहरूमा त्यो विचारधारा घोषणापत्रका पानामा मात्र सीमित हुन पुगेको छ । यसको कारण पनि एमालेमा ओलीका व्यक्तिगत निर्णयहरु लादीनु हो  ।

एमालेमा ‘विकास र राष्ट्रवाद’ को नारा त शक्तिशाली छ, तर त्यो वैचारिक गहिराइभन्दा बढी प्रचारात्मक बनेको छ । राजनीतिक विश्लेषक भीम रावलजस्ता नेताहरू भन्छन् — “एमालेले वैचारिक दिशाभन्दा व्यवस्थापकीय राजनीति रोजेको छ ।” त्यसैले अहिले ‘ओली–मुक्त एमाले’ को अर्थ केवल नेताको परिवर्तन मात्र होइन, विचारको पुनर्जागरण पनि हो । जहाँ पार्टीले पुनः समाजवादी वैचारिक आत्मालाई केन्द्रमा ल्याओस्, आलोचनालाई विद्रोह होइन, सुधारको माध्यम ठानियोस्, र संगठनभित्र बहसलाई खुला बनाओस् ।

नेतृत्व संक्रमणको मनोविज्ञानः ओलीले बाटो खोल्छन् कि बन्द ?

नेपालको राजनितीक इतिहासले के देखाएको छ  भने नेताले जब आफूभन्दा ठूलो संस्था बनाउँछ, तब संगठन बाँचिरहन्छ। तर नेपालमा त्यो उदाहरण दुर्लभ छ ।

नेपाली कांग्रेसका गणेशमान सिंहले स्वेच्छाले मार्गदर्शन भूमिकामा गए, त्यसैले कांग्रेसले जीवन पायो । तर धेरै पार्टीहरूमा शीर्ष नेताले ‘संरक्षक’ होइन, ‘अन्तिम निर्णयकर्ता’ बन्न खोज्दा संगठन भित्र क्षय सुरु भएको छ । ओलीको हकमा पनि यही दोधार भएकै पछिल्लो समय एमालेको ओरालो यात्रा सुरु भएको राजनीतिक विश्लेष्कहरु बताउँछन् ।

यदि उनले आगामी महाधिवेशनमा नयाँ पुस्तालाई अघि ल्याएर आफैं संस्थागत भूमिकामा गए भने, एमालेले शान्तिपूर्ण नेतृत्व संक्रमणको ऐतिहासिक उदाहरण बनाउन सक्छ । तर यदि उनी अझै पनि सारा निर्णय आफैंभित्र सीमित राख्ने रणनीतिमा अडिए भने, त्यो असन्तुष्ट धार पुनः विभाजनको रूप लिन सक्छ र एमाले टुक्राटुक्रामा विभाजन हुने निश्चित छ ।

एमालेकै इतिहासले यो देखाइसकेको छ । जब पार्टीभित्र बहसलाई दबाइन्छ, त्यसको परिणाम ‘फुट’ वा ‘विद्रोह’मा परिणत हुन्छ । २०५४ मा बामदेव गौतम र २०७८ भदौमा माधव नेपालको    नेतृत्वमा पार्टीमा आएको फुट को मूख्य कारण यही थियो । अतः ओलीका पछिल्ला निर्णयहरूले नै पार्टीको भविष्य निर्धारण गर्नेछन् ।  उनले एमालेलाई संस्थागत बनाउँछन् कि व्यक्तिगत ?

संगठनभित्रको संस्कार र पुस्तान्तरणको आवश्यकता

एमालेभित्र अहिले ५० वर्षभन्दा कम उमेरका नेताहरूको संख्या उल्लेखनीय छ । तर उनीहरू निर्णय तहमा पुग्न अझै संघर्षरत छन् । पुग्ने हिम्मत गर्दापनि उनीहरुलाई ओलीवादले अगाडी बढ्न नै दिँदैन ।  केन्द्रीय तहमा पुराना नेताहरूको दबदबा यथावत् छ । ‘ओली–मुक्त एमाले’ बन्ने भनेको केवल नयाँ अध्यक्षको आगमन होइन, नयाँ राजनीतिक संस्कारको स्थापना पनि हो ।

जहाँ पदका लागि होइन, विचारका लागि प्रतिस्पर्धा होस् । जहाँ जवाफदेहिता बढोस्, पारदर्शिता कायम रहोस् र आलोचनालाई संस्थागत गरियोस् । एमालेले यदि यो अभ्यास सुरु गर्न सक्यो भने, त्यो केवल पार्टीको पुनर्जागरण होइन, सम्पूर्ण वाम राजनीति पुनर्जीवनको संकेत हुनेछ । तर एमालेमा ओली र ओलीका पछि लाग्नेहरुले यो हुन दिँदैनन् र पार्टी ओलीको कुनै निजी संस्था जस्तो भएर रहनुपर्ने बाध्यता हुने छ ।

सम्भावित भविष्यः ‘ओली–पछिको एमाले’

यदि एमालेले संक्रमण सफल पार्यो भने, ‘ओली–पछिको एमाले’ नयाँ पुस्ता, नयाँ विचार र नयाँ संगठनात्मक सोचसहितको पार्टी बन्न सक्छ। त्यो एमाले राष्ट्रवाद र समाजवाद बीचको सन्तुलन खोज्ने पार्टी हुन सक्छ । जहाँ विदेशी शक्ति सन्तुलन, संघीयता, आर्थिक समानता, र समावेशी विकासको बहस पुनः केन्द्रमा आउनेछ। तर यो केवल सम्भावना मात्र होइन, चुनौती पनि हो ।

किनभने ओली–पछिको रिक्तता केवल नेतृत्वको होइन, भावनात्मक चमत्कारको रिक्तता पनि हुनेछ ।  पार्टीले त्यो रिक्तता भर्ना गर्न नयाँ शैली, नयाँ सन्देश र नयाँ विश्वसनीयता निर्माण गर्नुपर्नेछ ।

ओली–मुक्त एमाले सम्भव छ, तर सजिलो छैन

केपी शर्मा ओलीले एमालेलाई राष्ट्रिय स्तरको शक्तिशाली पार्टी बनाए भन्ने सबैमा भान भएपनि योे तथ्य भने होईन । एमाले जनजनको मनमनमा बस्न सफल भएको भने पूर्व अध्यक्ष तथा तत्कालीन प्रधानमन्त्री मनमोहन अधिकारीको नौ महिने सासनकाल हो ।  तर अहिले समयले सोधिरहेको प्रश्न के हो भने, “ओलीले एमालेलाई आफूभन्दा ठूलो बनाउन सक्छन् ?” यदि उनले संस्थालाई प्राथमिकता दिए, नयाँ पुस्तालाई ठाउँ दिए, र आलोचनाको संस्कार पुनःस्थापित गरे भने, ओलीको नाम असल नेताको रूपमा इतिहासमा अमर हुनेछ । तर यदि उनले पार्टीलाई निरन्तर आफ्नो नियन्त्रणको घेराभित्र राखे भने, त्यो इतिहास एमालेको अन्त्यकर्ताका रूपमा पनि लेखिन सक्छ ।

अन्ततः, एमालेको भविष्य केवल ओलीको उपस्थितिमा होइन, उनले आफूपछि के छोड्छन्  संस्कृति, विचार र संस्था  त्यसमा निर्भर रहनेछ। ‘ओली–मुक्त एमाले’ सम्भव छ, तर त्यसका लागि एमालेजनले ओलीबाट होइन, ओलीवादबाट मुक्त हुने साहस देखाउनु पर्नेछ ।