राजनीतिक संस्कृतिको उज्यालो दियोः मोहन वैद्यको नैतिक विदाई

काठमाडौं ।  नेपाली राजनीतिमा राजनीतिक संस्कृतिको संकट गहिरिँदै गएको छ । पद र शक्तिको सिँढी चढेपछि तल झर्ने चलन विरलै भेटिन्छ। विशेष गरी कम्युनिस्ट राजनीतिमा नेतृत्वमा पुगेपछि आफैं चढेको भर्याछङ भत्काइदिने संस्कृतिले संस्थागत रूप पाइसकेको छ।

यस्तो संस्कृतिभित्र ८० वर्षीय कम्युनिस्ट नेता मोहन वैद्य ‘किरण’ ले पार्टी नेतृत्वबाट अलग हुने निर्णय गरेका छन् । स्वास्थ्य कारण देखाउँदै उनले क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट पार्टी नेपालको महासचिव पद सहकर्मी सीपी गजुरेललाई हस्तान्तरण गरेका हुन्।

यस निर्णयसँगै वैद्यले फेरि एकपटक राजनीति केवल पद होइन, एजेन्डा र नैतिकताको अभ्यास रहेको देखाए   ।

नेतृत्व नछाड्ने कम्युनिस्ट रोग

नेपालमा कम्युनिस्ट आन्दोलनमा नेतृत्व हस्तान्तरणभन्दा पनि शक्ति केन्द्रित गर्ने प्रवृत्ति गढिसकेको छ। सोभियत संघका स्टालिनदेखि चीनका माओ, भियतनामका होचिमिन्ह र उत्तर कोरियाका किम इल–सुङसम्म नेतृत्व स्वेच्छाले हस्तान्तरण भएको इतिहास विरलै भेटिन्छ । रोमानियाका निकोलाय चाउचेस्कु त सत्ता र पार्टीमा टाँसिएकै कारण जनआक्रोशमा मारिए।

नेपाल पनि त्यसैबाट अछुतो छैन । मोहनविक्रम सिंह २०३१ सालदेखि निरन्तर नेतृत्वमा छन्। नारायणमान बिजुक्छे चार दशकदेखि पार्टी अध्यक्ष छन्। माधवकुमार नेपाल, केपी शर्मा ओली र पुष्पकमल दाहाल (प्रचण्ड) सबै आफ्नो पार्टीका नेतृत्वमा दशकौंदेखि जकडिएका छन् ।  पार्टी विधान नै परिमार्जन गरेर “आजीवन अध्यक्ष” बन्ने बाटो खोल्ने अभ्याससम्म पुगेका ओलीको जिद्दी त्यसको प्रत्यक्ष उदाहरण हो।

यस्तो पृष्ठभूमिमा वैद्यको निर्णय अँध्यारोमा जुनकिरीझैं बनेको छ । जहाँ पद र शक्तिको मोहबीच नैतिकताको आवाज उठेको छ।

एजेन्डाका सेवकस् वैद्यको राजनीतिक यात्राको अर्थ

मोहन वैद्यको राजनीतिक जीवन निरन्तर संघर्षको कथा हो ।  विद्रोह, भूमिगत जीवन, जेल, विभाजन र पुनर्गठन। उनले आफूले मानेको विचारको पक्षमा कहिल्यै सम्झौता गरेनन्। पार्टी सानो भयो, प्रभाव सीमित रह्यो, तर उनले पद र प्रतिष्ठाका लागि आफ्नो एजेन्डा बेचेका छैनन्।

“क्रान्ति अधूरो रह्यो, शान्ति स्थायी बन्न सक्दैन,” भन्ने उनको अडान आज पनि अटल छ। संसदीय राजनीतिलाई अस्वीकार गरेर उनले विचारको शुद्धता रोजे। सामाजिक रूपान्तरणका लागि जीवनभर राजनीति र साहित्यलाई समानान्तर रूपमा अघि बढाएका छन् ।  उनी अझै भन्छन् “शरीर थाक्यो होला, विचार छैन।”

कम्युनिस्ट नेतृत्वप्रति प्रश्न

वैद्यको यो कदमले नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनमा गहिरो प्रश्न उठाएको छ ।  के पार्टी, विचार र आन्दोलन सधैं एउटै व्यक्तिको वरिपरि मात्र घुमिरहनुपर्ने हो ?  के नेतृत्व आजीवन हुने अभ्यास नै कम्युनिस्ट मूल्य हो ?

कार्ल मार्क्सले त लोकतान्त्रिक अभ्यासको पक्षमा वकालत गरेका थिए। तर व्यवहारमा कम्युनिस्ट आन्दोलनले शक्ति एक व्यक्तिमा केन्द्रित गर्ने प्रवृत्तिलाई नै परम्परा बनायो । त्यसकै परिणाम हो । सोभियत संघदेखि माओवादी आन्दोलनसम्म चिरा, अविश्वास र जनदूरी। 

नेपालमा पनि नेताहरू परिवर्तन नभएर पार्टी फुटेका अनेक उदाहरण छन्। प्रचण्डप्रति असन्तुष्ट वैद्यले अलग बाटो रोजे, तर वैद्यकै पार्टी पनि विभाजनबाट अछुतो रहन सकेन।

राजनीतिक नैतिकताको इतिहास

वैद्यको नैतिकताको कथा नयाँ होइन । २०४३ सालको “सेक्टर काण्ड” पछि उनले असफल विद्रोहको जिम्मेवारी लिँदै महासचिव पद त्यागेका थिए ।  आज फेरि चार दशकपछि उही चरित्र दोहोरिएको छ ।  उनी फेरि एकपटक पदभन्दा माथि उठेका छन्।  प्रचण्डजस्ता नेताहरूले “मैले छोडे सबै भताभुङ्ग हुन्छ” भन्दै पदमा टाँसिइरहँदा वैद्यले उल्टो सन्देश दिएका छन् । नेतृत्व हस्तान्तरणले आन्दोलन कमजोर होइन, अझ बलियो हुन्छ।

साहित्य र राजनीति स् दुई धार, एउटै लक्ष्य

राजनीतिमा ‘किरण’ र साहित्यमा ‘चैतन्य’ उपनामले चिनिने वैद्य सौन्दर्य चिन्तक पनि हुन्। उनले खण्डकाव्य, निबन्ध, दर्शन र राजनीति विषयका एक दर्जन पुस्तक लेखेका छन् । संस्कृतमा शिक्षित, मार्क्सवादी सौन्दर्यशास्त्रका अध्येता वैद्यका लागि साहित्य र राजनीति मानव मुक्ति अभियानका दुई धार हुन्।

उनको लेखनले सन्देश दिन्छ विचारलाई शब्दमा रूपान्तरण गर्नु पनि क्रान्तिको एक रूप हो।

सीमितता र सन्देश

स्वास्थ्य कमजोर हुँदै जाँदा पनि वैद्य विचारमा दृढ छन् । उनले स्वीकारेका छन् । “हामीले क्रान्तिकारी शक्तिलाई गोलबद्ध गर्न सकेनौं।” तर उनले राजनीति त्यागेका छैनन्, केवल कार्यकारी पद छाडेका हुन् ।

अब उनी पार्टी सल्लाहकार र विशेष समितिका सदस्यका रूपमा रहिरहनेछन् ।  नवनियुक्त महासचिव सीपी गजुरेलका शब्दमा “वैद्यले राजनीति पद होइन, एजेन्डा हो भन्ने सन्देश दिएका छन्।”

पदभन्दा माथि नैतिकता

राजनीतिक संस्कृतिको उज्यालो दियो स् मोहन वैद्यको नैतिक विदाई  मोहन वैद्यको निर्णय नेपाली राजनीतिमा दुर्लभ दृश्य हो  । जहाँ पदलोलुपता सामान्य र नैतिकता असामान्य भइसकेको छ। उनले सानो स्वरमा ठूलो सन्देश दिएका छन् । “राजनीति पद होइन, मूल्य हो।”

सत्ताको भताभुङ्ग, विचारको बिखण्डन र नैतिकताको खडेरीबीच उनको कदमले राजनीतिक संस्कृतिमा नयाँ आशाको उज्यालो देखाएको छ अँध्यारोमा झिलिमिली गर्ने जुनकिरीझैं।