सुन तस्करीको जालोः कहाँदेखि कहाँसम्म ?

काठमाडौं । सुन, जसले कसैका हातमा चमक ल्याउँछ, तर नेपालमा यही सुनले सरकारदेखि सुरक्षातन्त्रसम्मका हात कालो बनाइदिएको छ। नेपालमा सुन तस्करीको इतिहास पञ्चायतकालदेखि नै सुरु भएको हो। त्यसबेला दरबारभित्रकै केही शक्तिशाली व्यक्तिहरू भारत र हङकङमार्ग हुँदै सुन ल्याएर तिब्बतसम्म पुर्‍याउने भूमिगत जालोमा संलग्न थिए। उनीहरूलाई त्यसबेला “सुन बुढा” भनेर चिनिन्थ्यो।

२०४६ पछि जब राजनीतिक परिवर्तन भयो, सुन तस्करी पनि रूप बदल्दै राजनीतिमा मिसियो। पार्टीका नारा र ब्यानरमुनि सुन ओसार्ने खेल चल्न थाल्यो। कस्टमका अधिकारी, प्रहरी, व्यापारी र नेताहरू एउटै सञ्जालका सदस्यजस्तै बने। यो अवस्था तब खुल्न थाल्यो, जब २०७४ सालमा ‘गोल्ड डन’ भनेर चिनिने चूडामणि उप्रेती ‘गोरे’को नाम सार्वजनिक भयो।

गोरेको समूहले ३३ किलो सुन ओसार्ने क्रममा आफ्ना सहयोगी सनम शाक्यको हत्या गर्‍यो। शव व्यवस्थापनका लागि उनले प्रहरीका “मामा” भनिने केही उच्च अधिकृतसँग २ करोडको डिल गर्न खोजे। तर त्यो संवादकै आधारमा प्रहरीको ‘कोभर्ट अपरेसन’ सुरु भयो। अनुसन्धान अघि बढ्दै जाँदा तस्करीमा संलग्न प्रहरी, व्यापारी र राजनीतिक व्यक्ति क्रमशः उजागर हुन थाले।

छानबिन समितिले २९३ जनालाई थप अनुसन्धान गर्नुपर्ने सुझावसहित प्रतिवेदन तयार गर्‍यो। तर तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले प्रतिवेदन बुझाउन निर्देशन दिएपछि, त्यो रिपोर्ट बीचमै रोकियो। पछि त्यो प्रतिवेदन ‘गायब’ भयो । जसरी सुन तस्करीका ठूला नामहरू गायब भएका छन्।

तीन वर्षपछि अर्को चरण सुरु भयो। विमानस्थल हुँदै ६० किलो सुन तस्करी हुँदा देश पुनः हल्लियो। यसपटक जालो अझै गहिरो थियो । चिनियाँ नागरिकदेखि नेपाली नेतासम्म।
पूर्वसभामुख कृष्णबहादुर महरा, उनका छोरा, पूर्वउपराष्ट्रपति नन्दबहादुर पुनका छोराहरू, सहसचिव झलकराम अधिकारीलगायतको नाम अनुसन्धानमा जोडियो। तर राजनीतिक दबाब, प्रशासनिक हिच्किचाहट र नातागोता संस्कृतिले यो मुद्दा पनि अन्यौलमा पुर्‍यायो।

नेपालमा अहिले पनि दैनिक ४० किलो सुनको माग छ, तर राष्ट्र बैंकबाट आधिकारिक रूपमा बजारमा पुग्ने सुन आधा मात्र हो। बाँकी कहाँबाट आउँछ भन्ने प्रश्नकै उत्तरमा तस्करीको जालो लुकेको छ। ‘सुनको माग रहुन्जेल तस्करी रोकिँदैन, बरु यसको शैली मात्र बदलिन्छ,’ पूर्वछानबिन समिति सदस्य वसन्तकुमार लामा भन्छन्।

दरबारदेखि पार्टी कार्यालयसम्म, प्रहरी ब्यारेकदेखि सीमा नाका र विमानस्थलसम्म । सुन तस्करीको सञ्जाल जस्तोसुकै सरकार आए पनि सक्रिय रहन्छ। कहिले विमानका ‘ब्रेक प्याड’ भित्र, कहिले मोटरसाइकलका पाङ्ग्राभित्र, कहिले नेताका नातेदारमार्फत सुन चलिरहन्छ।

नेपालमा सुनको चमक केवल बजारमा होइन, सत्ता र स्वार्थका गलियारामा पनि झल्किरहेको छ। फर्किएको सुन कहिल्यै ३३ किलो मात्र होइन । त्यो सत्ताको सुन हो, जसले देशका धेरै हात पोलिसकेको छ।