दसैँमा दिइने प्रमुख आशीर्वादका अर्थ

काठमाडाेैं । दसैँ नेपालीको जीवनसँग गाँसिएको मात्रै होइन, हाम्रो सामूहिक भावनासँग पनि जोडिएको पर्व हो। घर–परिवार भेला हुने, टाढा रहेका प्रियजनलाई सम्झिने, आशीर्वादसहित टीका–जमरा थाप्ने यस चाडले धार्मिकभन्दा पनि बढी सामाजिक अर्थ बोकेको छ।

टीका लगाउने मात्र होइन, त्यससँगै दिइने आशीर्वादका शब्दहरू नै यस पर्वको आत्मा हुन्। आशीर्वादमार्फत भविष्यका लागि शुभेच्छा, दीर्घायु, समृद्धि र पराक्रमको कामना गरिन्छ। नेपाली समाजमा विशेषगरी दुई श्लोकहरू प्रचलित छन्— जसले आशीर्वादलाई संस्कृत भाव र सांस्कृतिक गहिराइ दिन्छ।

देवी स्तोत्रको आशीर्वाद :

पहिलो श्लोक दुर्गा सप्तशती (चण्डी) अन्तर्गतको अर्गला स्तोत्रबाट लिइएको मानिन्छ।

श्लोकः
ॐ जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी ।
दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोस्तुते ।।

अर्थः
जयन्ती अर्थात् विजयशालिनी, मंगलमयी अर्थात् जन्म–मरणको बन्धन हटाउने, काली अर्थात् सृष्टिलाई आफैँमा समाहित गर्ने, भद्रकाली अर्थात् सुखदायिनी, कपालिनी अर्थात् मुण्डमाला धारण गर्ने, दुर्गा अर्थात् कठिन साधनाबाट प्राप्त हुने, क्षमा अर्थात् क्षमाशील, धात्री अर्थात् सम्पूर्ण प्रपञ्च धारण गर्ने, स्वाहा अर्थात् यज्ञमार्फत देवताको पोषण गर्ने र स्वधा अर्थात् पितृहरूको पोषण गर्ने— यी सबै नामले प्रसिद्ध शक्तिस्वरूपिनी देवीलाई वन्दना गरिएको छ।

👉 यो श्लोक विशेषगरी स्त्रीहरूलाई आशीर्वाद दिने बेला प्रयोग हुने मान्यता पाइन्छ।

महाभारत र रामायणका पात्रहरूको आशीर्वाद :

दोस्रो श्लोक नेपाली समाजमा बढी प्रचलित छ, जसमा महाभारत र रामायणका पात्रहरूको गुणलाई आशीर्वादको रूपमा जोडिएको पाइन्छ।

श्लोकः
आयुद्र्रोणसुते श्रेयं दशरथे शत्रुक्षयं राघवे ।
ऐश्वर्यं नहुषे गतिश्च पवने मानं च दुर्योधने ।।
सौर्यं शान्तनवे बलं हलधरे सत्यं च कुन्तीसुते ।
विज्ञानं विदुरे भवतु भवतां कीर्तिश्च नारायणे ।।

अर्थः
– अस्वत्थामाको जस्तो दीर्घायु होस्,
– दशरथजस्तो पुण्य होस्,
– रामजस्तै शत्रु विजयी बनोस्,
– राजा नहुषजस्तो ऐश्वर्य मिलोस्,
– वायुवत् गति मिलोस्,
– दुर्योधनजस्तो मान प्रतिष्ठा होस्,
– भीष्मजस्तो सौर्य र पराक्रम रहोस्,
– बलरामजस्तो बल मिलोस्,
– युधिष्ठिरजस्तो सत्यनिष्ठा रहोस्,
– विदुरजस्तो बुद्धि र विवेक आओस्,
– नारायणजस्तो कीर्ति फैलियोस्।

👉 यो श्लोक सामान्यतया पुरुषलाई आशीर्वाद दिने बेला प्रयोगमा आएको पाइन्छ। कतिपय विद्वानहरूले यसलाई राजदरबारसँग सम्बन्धित मान्छन्, तर पछि लोकप्रयोगमै गाभिएको देखिन्छ।

आशीर्वादको सामाजिक अर्थ

दसैँमा दिइने आशीर्वाद केवल धार्मिक मन्त्र मात्रै होइनन्, यी शब्दहरूले भविष्यका लागि प्रेरणा, जीवनमा अनुकरणीय पात्रका गुण आत्मसात् गर्ने चाहना व्यक्त गर्छन्।

आजका दिनमा प्रायः मानिसहरूले यी श्लोकहरू उच्चारण नगरे पनि आशीर्वाद दिने संस्कार भने यथावत छ—
"दीर्घायु होस्, राम्रो काममा सफल होस्, पढाइमा उन्नति होस्, घरमा सुख–शान्ति रहोस्" जस्ता वाक्यहरू आधुनिक भाषामा ती प्राचीन श्लोककै निरन्तरता हुन्।