बाबा खोज्दै १६ वर्ष

दाङ । श्रीमान् मारिँदा सुनिता चौधरी दुई महिनाको गर्भवती थिइन् । घटना भएको ७ महिनापछि छोरा राजेन्द्र जन्मिए । अलि बुझ्ने भएपछि छोराले बाबाको खोजी गर्न थाले । तर, सुनितासित छोराको चित्त बुझाउन जवाफ थिएन । ‘सधैं बहाना बनाएर ढाँटिरहनुपथ्र्यो, छोराले विश्वासै गर्थेन,’ उनले भनिन्, ‘कतिपटक विदेश जानु भा’छ भनेर ढाँटे । सानो बालकलाई त्यस्तो डरलाग्दो घटना कसरी सुनाउनु ? सोधीखोजी गर्दागर्दै राजेन्द्र अहिले १६ वर्षका भइसके । उनले अहिले बुवा देख्न नपाउनुको कारण थाहा पाइसके । तर, अझै चित्त बुझेको छैन । अाजको कान्तिपुरमा खबर छ-सशस्त्र द्वन्द्वकाल । २०५९ मंसिर १८ गते राति घोराही उपमहानगर ३, बेलुवा गाउँमा सेना प्रवेश गर्‍यो । थारू संस्कारअनुसार ‘पेन्डे’ (धान भित्र्याएपछि भोज खाने चलन) चलिरहेको थियो । काली चौधरीको घरमा पेन्डे खाएर किसानको समूह सुन्दरलालको घर जाँदै थियो । त्यही बेला गस्तीमा आएको सेनाले स्थानीयलाई पक्राउ गर्‍यो । केही बेरपछि बाटोमै गोली हानेर आठजनालाई एकसाथ मारिएको स्थानीयले बताए । त्यही घटनामा राजेन्द्रका बाबु रामप्रसादको ज्यान गएको थियो । राजेन्द्रले बाबुको फोटोसम्म हेर्न पाएका छैनन् । मारिने अधिकांश किसानको फोटो छैन । ‘घटना सुन्दा अचम्म लाग्छ,’ उनले भने, ‘मान्छे बिनाकारण किन मारिन्छन् ? खेतीकिसानी गरिखाने किसानलाई त्यसरी मार्न पाइन्छ ?’ सानैदेखिको यही प्रश्नले सुनितालाई झस्काइरहन्छ । ‘छोराले सोध्न छोडेन । अहिले ठूलो भएपछि सबै कुरा बुझ्यो,’ उनले भनिन् । अनाहकमा श्रीमान् मारिएपछि सुनिताले किसानलाई किन मारेको भनेर धेरै ठाउँमा प्रश्न गरिन् । विभिन्न आयोगमा उजुरी दिइन् । कसैले पनि उनको चित्त बुझाउन सकेका छैनन् । ‘युद्ध देख्न र बुझ्न नपाएको बालकलाई झन् कसरी चित्त बुझ्नु ?’ उनले भनिन्, ‘न्याय खोज्दाखोज्दै थाकिसक्यौं ।’

बाबु मारिँदा गर्भमा रहेका दाङ, घोराहीका बालबालिका अहिले १६ वर्ष पुगिसकेका छन् । बाबुको फोटोसम्म देख्न नपाएका उनीहरू २०५९ मंसिर १८ गते रातिको घटना सुन्दै कहालिन्छन् । सशस्त्र द्वन्द्व उत्कर्षमा पुगेका बेलाको त्यो रात गाउँका आठ किसान राज्य पक्षबाट एकै ठाउँ मारिएका थिए । ***

बाबुको मृत्युको दुई महिनापछि जन्मिएकी थिइन् दीपिका चौधरी । उनी पनि १६ वर्ष पुगिन् । बाबु ढुण्डीराज मारिएको ठूलो भएपछि मात्र थाहा पाइन् । सानोमा जति सोधीखोजी गरे पनि यथार्थ थाहा पाइनन् । ‘कहिले विदेश जानुभा’छ भन्थे, कहिले काममा जानुभा’छ भन्थे । हामीलाई सही कुरा भनिएन,’ उनले भनिन्, ‘अरू साथीका बाबा हुँदा हाम्रा किन नहोलान् ? कहाँ गएका होलान् भन्ने लाग्थ्यो ।’ युद्धका कारण मृत्यु भएको थाहा पाएपछि उनी दु:खी छन् । बिनाकारण सर्वसाधारण मारिएको घटनाले पिरोलिरहन्छ । उनी बुझ्ने हुँदा सशस्त्र द्वन्द्व अन्त्य भइसकेको थियो । त्यसैले धेरै जानकारी पाइनन् । हजुरआमा बजारी घटना सुनाउँछिन्, दीपिकालाई सहन गाह्रो हुन्छ । ‘लाइन लगाएर गोली हानेका थिए, हामी रातभर बाहिर निस्कन सकेनौं,’ बजारीले भनिन्, ‘भोलिपल्ट बिहान निस्कँदा बाटैभरि रगत, टोपी, चप्पल भेटिए । को–को हराए भनेर खोज्दै गयौं । सेनाको ब्यारेकमा पुगेर हेर्दा सबैको कञ्चट र पेटमा गोली लागेको थियो ।’ *** खुसीमान पनि १६ वर्ष पुगे । लामो समय बाबा शरद चौधरीको खोजीमा रोइकराइ गरे । कहिल्यै देख्न पाएनन् । उनका बुबा र दीपिकाका बुवा ढुण्डीराजले एकैदिन विवाह गरेका थिए । दुवै जनाको त्यही घटनामा ज्यान गयो । संयोग पनि कस्तो, दीपिका र खुसीमान एकै दिन जन्मिए, माघ २ गते । बुवाको मृत्यु भएको दुई महिनापछि जन्मिएका यी दुवै जवान भइसकेका छन् । उनीहरू आठ कक्षामा पढिरहेका छन् । बेलुवामा घरका भित्तामा गोलीले पारेका प्वाल छन् । घटना भोग्नेहरू अहिले जस्तै ठान्छन् । ‘सबै भोजको खुसियालीमा थियौं । गोली चलेपछि निस्कन सकेनौं । निस्केकाहरू मारिएछन्,’ महतवा गोपीलाल चौधरीले भने, ‘मारेर लगेछन् । हामीले भोलिपल्ट मात्रै लास हेर्न पायौं । त्यो बेला बोल्ने अवस्था थिएन । केही गर्न सकेनौं ।’ खुसीमानको खुसी हराएको छ । गाउँमा भएको घटना थाहा पाएदेखि उनी बेचैन छन् । ११/१२ वर्षसम्म उनलाई बाबुको मृत्यु भएको थाहै थिएन । ‘केही न केही नराम्रो त पक्कै भएको होला भन्ने लाग्थ्यो । पछि हजुरबुवाले घटना सुनाएपछि विश्वास गर्नै गाह्रो भयो,’ उनले भने, ‘युद्धले देशमा कति ठूलो क्षति पुर्‍याएछ भन्ने हाम्रो गाउँलाई हेरेरै थाहा हुन्छ । आठजना किसान एकै ठाउँमा मारिएका रहेछन् ।’ हजुरबुवा अनन्त चौधरीलाई पनि नातिलाई बाबु देखाउन नसकेकोमा दु:ख छ । एकातिर छोरा गुमाउँदाको पीडा अर्कोतिर नातिको नियमित ‘बाबा खोइ’ भन्ने प्रश्नले उनलाई सताइरहन्थ्यो । उनी बोल्न सक्ने अवस्थामा हुँदैनथे । ‘सानो बालकलाई के भनेर चित्त बुझाउनु ? रोएर हैरान पाथ्र्यो,’ उनले भने, ‘ऊसँगै आफू पनि रुनुको विकल्प थिएन ।’