खामेनीको हत्यापछि इरानको सर्वोच्च नेता को?

तेहरान । इरानको इस्लामिक गणतन्त्रका संस्थापक स्वर्गीय आयतोल्लाह रुहोल्लाह खोमेनीका नाति हसन खोमेनी, आयतोल्लाह अली खामेनीको उत्तराधिकारी छनोट गर्ने धर्मगुरुहरूको छलफलमा प्रमुख दाबेदारको रूपमा अगाडि आउने सम्भावना छ।

अमेरिका-इजरायली आक्रमणमा ८६ वर्षीय खामेनीको हत्या भएपछि इरानको नयाँ सर्वोच्च नेता को हुने भन्ने प्रश्नले नयाँ र गम्भीर मोड लिएको छ। खामेनीको बढ्दो उमेरका बाबजुद यस विषयमा लामो समयदेखि कुनै स्पष्टता थिएन।

आयतोल्लाहका १५ जना नातिनातिनामध्ये हसन खोमेनी सबैभन्दा बढी चिनिएका अनुहार हुन्। इरानको धार्मिक संस्थापनभित्र उनलाई तुलनात्मक रूपमा उदारवादी मानिन्छ। पूर्वराष्ट्रपति मोहम्मद खातमी र हसन रुहानीलगायतका सुधारवादी नेताहरूसँग उनको निकट सम्बन्ध छ, जसले आफ्नो कार्यकालमा अमेरिकासहित पश्चिमा देशहरूसँग कूटनीतिक संलग्नता बढाउने नीति लिएका थिए।

५३ वर्षीय हसनले दक्षिण तेहरानमा रहेको आफ्ना हजुरबुवाको समाधिस्थलको संरक्षकको रूपमा सार्वजनिक जीवनमा प्रतीकात्मक रूपमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन्। यद्यपि, उनले अहिलेसम्म सरकारमा रहेर काम भने गरेका छैनन्।

इरानभित्रका केही राजनीतिज्ञहरूले उनलाई खामेनीको पालामा शक्तिमा आएका कट्टरपन्थीहरू, विशेषगरी खामेनीका छोरा मोजताबाको मुख्य प्रतिस्पर्धीका रूपमा हेरेका छन्।
 
जनवरीमा इरानमा फैलिएको अशान्तिपछि बढ्दो असन्तोषलाई सम्बोधन गर्न र इस्लामिक गणतन्त्रलाई मजबुत बनाउन एक उदारवादी उत्तराधिकारी ल्याउनुपर्ने आवाज केही इरानी राजनीतिज्ञहरूमाझ बलियो बन्दै गएको छ।

महसा अमिनीको मृत्युमा जवाफदेहिताको माग
सन् १९७९ मा शाह शासनको पतनपछि स्थापित इस्लामिक गणतन्त्रप्रति वफादार रहे पनि हसनले निरन्तर सुधारको वकालत गर्दै आएका छन् र बेलाबेला अधिकारीहरूको विरोध पनि गरेका छन्।

सन् २०२१ मा, सुधारवादीहरूलाई चुनाव लड्न रोक लगाएपछि उनले राष्ट्रपतिको उम्मेदवार छनोट गर्ने इरानको धार्मिक निकाय गार्डियन काउन्सिलको कडा आलोचना गरेका थिए। काउन्सिलको सोही कदमले कट्टरपन्थी इब्राहिम रायसीको जितको बाटो खोलेको थियो, जसको सन् २०२४ मा हेलिकप्टर दुर्घटनामा मृत्यु भयो।

‘तपाईं मेरो लागि कसैलाई छानेर मलाई उसैलाई भोट हाल भन्न सक्नुहुन्न!,’ हसनले त्यतिबेला भनेका थिए।

सन् २०२२ मा रूढिवादी पहिरन नियम उल्लङ्घन गरेको आरोपमा नैतिकता प्रहरीको हिरासतमा रहेकी इरानी युवती महसा अमिनीको मृत्यु भएपछि उनले सरकारसँग जवाफदेहिता माग गरेका थिए। उक्त घटनाले देशभर ठूलो आन्दोलन निम्त्याएको थियो।

‘मार्गदर्शन र शिक्षाको बहानामा यी २२ वर्षीया युवतीमाथि के भयो भन्ने कुराको अधिकारीहरूले पारदर्शी र सटिक जवाफ दिनुपर्छ,’ उनले भनेका थिए।

तर, प्रणालीप्रतिको आफ्नो वफादारी देखाउँदै यी मध्यम-स्तरीय धर्मगुरुले खामेनीविरुद्ध नाराबाजी गर्ने प्रदर्शनकारीहरूको भने आलोचना गरेका थिए।

डिसेम्बर र जनवरीमा इरानमा फैलिएको अशान्ति, जुन सन् १९७९ को क्रान्तिपछिकै सबैभन्दा घातक थियो, का बेला उनले राज्यसंस्थापनको समर्थन गरे। उनले दङ्गाकारीहरूलाई इजरायलको सेवा गरेको आरोप लगाए, सरकार समर्थक र्‍यालीमा भाग लिए र केही हिंसात्मक कार्यलाई इस्लामिक स्टेटको कार्यसँग तुलना गरे।

एक शोक सन्देशमा हसनले खामेनी सधैँ इरानी जनता र मुस्लिमहरूका नायक रहने बताएका थिए। उनले थपेका थिए, ‘इरानका महान् जनताले यस घटनालाई पार गर्दै फेरि एकपटक इमाम खोमेनी को बाटोमा हिँड्नेछन्।’

प्रगतिशील धर्मशास्त्री
सन् २०१५ मा रोयटर्ससँग कुरा गर्दै हसनका एक नजिकका साथीले उनलाई विशेषगरी सङ्गीत, महिला अधिकार र सामाजिक स्वतन्त्रताको सन्दर्भमा एक प्रगतिशील धर्मशास्त्रीको रूपमा वर्णन गरेका थिए। उनी सामाजिक सञ्जालका ट्रेन्डहरू पछ्याउँछन् र इस्लामिक विचार जत्तिकै पश्चिमी दर्शनमा पनि रुचि राख्छन्।

उनकी पत्नी सय्येदा फातिमा एक आयतोल्लाहकी छोरी हुन् र उनीहरूका चार सन्तान छन्। 

केही सुधारवादीहरूले उनलाई सन् २०१२ मा राष्ट्रपतिको चुनाव लड्न आग्रह गरेका थिए, तर उनले अस्वीकार गरे।

हसनले सन् २०१५ को आणविक सम्झौता गर्ने रुहानी सरकारको समर्थन गरेका थिए। उक्त सम्झौताले इरानको आणविक कार्यक्रम सीमित गर्ने सर्तमा प्रतिबन्धहरू खुकुलो बनाएको थियो, जसलाई सन् २०१८ मा अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले खारेज गरिदिए।

उनले आणविक कार्यक्रमका कारण लगाइएको प्रतिबन्धले इरानी जनताले भोगेको आर्थिक कठिनाइबारे पनि खुलेर बोल्ने गरेका छन्।

एसेम्ब्ली अफ एक्सपर्ट्सको चुनाव लड्न रोक
एक दशकअघि, हसनले सर्वोच्च नेता छनोट गर्ने निकाय एसेम्ब्ली अफ एक्सपर्ट्सको चुनाव लड्ने प्रयास गरेका थिए।

उनले आफ्नो उम्मेदवारीका लागि खामेनीबाट प्रारम्भिक स्वीकृति पनि पाएका थिए। खामेनीले उनलाई आशीर्वाद दिँदै आफ्ना हजुरबुवाको नाममा आँच आउने काम नगर्न सचेत गराएका थिए। तर पछि गार्डियन काउन्सिलले उनलाई अयोग्य ठहर गर्‍यो।

उनलाई अयोग्य ठहर गर्नुको कारण उनको धार्मिक योग्यता, हसनसँग होजातोलेस्लामको धार्मिक पद छ, जुन आयतोल्लाहभन्दा एक तह तल हो, लाई देखाइए पनि, यसलाई सुधारवादी खेमाबाट हुनसक्ने सम्भावित चुनौतीलाई रोक्ने मनसायको रूपमा हेरिएको थियो।

सन् २००८ मा, एउटा अन्तर्वार्तामा उनले आफ्ना हजुरबुवाको विरासतप्रति वफादार भएको दाबी गर्नेहरूले सेना राजनीतिबाट टाढा रहनुपर्छ भन्ने उनको आदेशको पालना गर्नुपर्ने बताएका थिए। यसलाई इरानको शक्तिशाली इस्लामिक रिभोलुसनरी गार्ड्स कर्प्स (आईआरजीसी) को व्यापक आलोचनाको रूपमा हेरिएको थियो। यद्यपि, इस्लामिक क्रान्तिको रक्षा गर्ने जिम्मा पाएको यस एलिट फोर्ससँग उनको निकट सम्बन्ध छ।

हसनको सम्झनामा समर्पित इरानी समाचार वेबसाइट जमारानका अनुसार, गत वर्ष इजरायल र इरानबीचको १२ दिने हवाई युद्धका क्रममा हसनले खामेनीलाई पत्र लेख्दै उनको नेतृत्वको प्रशंसा गरेका थिए। उनले इरानी क्षेप्यास्त्रहरू इजरायलका लागि दुःस्वप्न र इरानी राष्ट्रका लागि सन्तोषको स्रोत बनेको बताएका थिए।

जमारानमा प्रकाशित भनाइअनुसार, हसनले इजरायललाई दुष्ट यहुदी शासन र पश्चिमा समर्थित क्यान्सरको ट्युमरको रूपमा वर्णन गरेका छन्। उनले मुस्लिम विश्वले यहुदीवादको सामना गर्न आफूलाई बलियो बनाउनुपर्ने बताएका छन्।

जीवनीका अनुसार, उनी अरबी र अङ्ग्रेजी भाषामा पोख्त छन्। २१ वर्षको उमेरसम्म उनी एक उत्कृष्ट फुटबल खेलाडी थिए, तर पछि उनका हजुरबुवाको जिद्दीका कारण उनी इस्लामिक धर्मशास्त्रको अध्ययन गर्न कोम सहर गएका थिए।