खण्डहर बने गाउँका पुराना ‘दरबार’

धनकुटा । दुई दशकअघिसम्म मौलिक कलायुक्त घर हेर्न आउनेका लागि पर्यटकीय ‘हब’ नै थियो धनकुटाको मुगा । पुराना शैलीका कलात्मक ठुला घर हेर्न मात्रै पनि आउने र ती ‘गाउँका दरबार’ हेरेर फर्किनेहरू मुगाका भव्य संरचना देखेर मोहित हुन्थे तर अहिले मुगा गाउँका ती आलिसान महल खण्डहरमा परिणत हुँदै छन् । 

पाँच पटक प्रधानमन्त्री बनेका सूर्यबहादुर थापाको मुगा गाउँको बिचमा रहेको ५२ ढोकाको घर पनि दरबारकै रूपले परिचित थियो । पूर्वप्रधानमन्त्री थापाको ५२ ढोके ऐतिहासिक घर द्वन्द्वकालमा भत्कियो । २०१५ सालमा मुगाबाट काठमाडौं आए पनि जुनसुकै अवस्थामा जन्मभूमि बिर्सिन हुँदैन भन्दै उहाँ जन्मघर पुगिरहनुहुन्थ्यो ।

उनका छोरा सुनीलबहादुर थापाले २०५८ सालसम्म बुवा र आफूहरू मुगाको घरमा आउजाउ गर्ने गरेको स्मरण गरे । तत्कालीन किराँत वर्कर्स पार्टीका कार्यकर्ताले घरमा आगो लगाइदिए । अहिले पूर्वप्रधानमन्त्री थापा मुगा गएर बस्ने घरको नामनिसान छैन । सूर्यबहादुर थापा ट्रस्टको नामबाट पुरानै शैलीको घर बनाउने भनिएको बर्सौं भए पनि अहिलेसम्म निर्माण थालिएको छैन । 

पाख्रिबास नगरपालिका–८, मुगामा पूर्वप्रधानमन्त्री थापासँगै अजितनारायणसिंह थापा, अर्जुन थापा, सुनीलबहादुर थापा, कुमार थापा पनि मुगामै जन्मिएका हुन् । प्रायः सबै थापा परिवारको घर मुगामा दरबारिया शैलीमा निर्माण भएका थिए तर पछिल्लो समय ती घर नासिने क्रममा छन् । अजितनारायणसिंह थापा र अर्जुन थापाको घर पनि संरक्षण अभावमा जीर्ण बनेका छन् । 

स्थानीय चन्द्रमणि घिमिरेले पुराना घर संरक्षणमा नयाँ पुस्ताले चासो नदिएका कारण मुगामा ऐतिहासिक घर मासिने क्रम बढेको बताए । उनले भने, “पुराना पुस्ता अहिले छैनन् । नयाँ पुस्ता काठमाडौँ, विराटनगर र विदेश पुगेका छन् । अनि यहाँ कसले हेरिदिने, संरक्षण गरिदिने ?” 

स्थानीय कपिल थापाका अनुसार बसाइँसराइका कारण घर कुरिदिने कोही नहुँदा ऐतिहासिक घरको संरक्षण हुन नसकेको हो । उनले पुरातात्त्विक सम्पदाको संरक्षण र प्रचारमा कसैको ध्यान नपुग्दा मुगा गाउँ नै ओझेलमा परेको बताए । 

आन्तरिक पर्यटक पुगिरहने मुगा अहिले सुनसान छ । पहिले मुगामा निकै चहलपहल हुन्थ्यो तर ‘थापाकाजी’ हरू विस्थापित भएसँगै गाउँमा चहलपहल छैन । थापाहरूले गाउँ छाडे पनि स्थानीय सरकारले बाँकी रहेका संरचना जोगाएर सडक बनाइदिए पर्यटक फर्काउन सकिने विश्वास स्थानीयको छ । 

मुगा र थापाको सम्बन्ध

धनकुटा बजारबाट उत्तर पश्चिमतर्फ रहेको मुगा गाउँ गाडीमा एक घण्टामा पुगिन्छ । पृथ्वीनारायण शाहको आदेशमा युद्ध लड्न सरदार रामकृष्ण थापा पोखराबाट गोरखा हुँदै धनकुटाको त्यही ठाउँ पुगेको र बसोबास गरेको मुगाली थापाको वंशावलीमा उल्लेख छ । स्थानीय कुमारबहादुर थापाका अनुसार कालान्तरमा यो गाउँ उनै रामकृष्णका सन्तानले भरिएपछि मुगाली थापा भनेर चिनिन थाल्यो । उनले भने, “पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरणका बेला माँझकिराँत जितेर हतुवागढी र हतुवागढी जितेर अरुण तरेर मुगासम्म आइपुग्दा पृथ्वीनारायण शाह आफू फर्किएर रणबहादुर शाहलाई जिम्मा दिएको इतिहास छ । त्यो बेला गोर्खाली सेनाको कमान्डर सरदार रामकृष्ण थापा थिए । त्यो बेला पहिलो क्याम्प मुगाको राजदेवीमा खडा भएको हो ।”

तर, पछिल्लो समय अधिकांश थापा परिवार यहाँबाट बसाइँ सरिसकेका छन् । त्यससँगै बर्सौं पुराना इतिहास र कलाकौशल देख्न पाइने मुगामा पुराना घर मासिँदै छन् । दुई दर्जनभन्दा बढी रहेका यस्ता घर अहिले केही मात्र छन् । थापाले ती घर पनि संरक्षण अभावमा जीर्ण भएको बताए । 

मुगामा दरबारिया शैली 

मुगामा ठुला र दरबारिया शैलीका घर निर्माणको कथा बेग्लै छ । तत्कालीन प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेरले चिनियाँ राजदूतावासबाट ल्याएको चियाको बिरुवा कप्तान करवीर थापाले इलाम लगेर इलाममा चिया विस्तार गरेका थिए । इलाममा बसोबास गर्दै गर्दा करवीरको आउजाउ दार्जिलिङतिर हुन थालेपछि दार्जिलिङबाट टाटाको टिन ल्याएर कलात्मक घर बनाउन सुरु गरेका थिए ।

पछि उनका छोरा लप्टन टेकबहादुर थापाले तत्कालीन राणाहरूको सहयोगमा मुगामै ५२ ढोके दरबार शैलीको घर निर्माण गरेका थिए । धनकुटाको इतिहासका जानकार गोपाल भण्डारीले क्रमशः अन्य थापा परिवारले पनि आकर्षक घर निर्माण गरेको बताए । उनले अधिकांश घर राणाकालीन समयमा बनेको दाबी गरे । 

उनले भने, “थापा परिवारका व्यक्ति कृषि कर्म गर्ने सरकारी जागिर खाने, जागिरका क्रममा विभिन्न ठाउँ घुम्ने र राणासँँग नजिक भएकाले बाहिर देखेको जस्ता ठुला र आकर्षक घर निर्माण गर्न तत्कालीन राणाहरूले पनि अवरोध गर्दैनथे । त्यसैले थापाहरूले अरूको भन्दा ठुला र आकर्षक घर बनाएका हुन् ।”

धनकुटाका अन्य ऐतिहासिक घर 

मुगासहित छथरजोरपाटी गाउँपालिकाको सिबुवा, तेलिया तथा महालक्ष्मी नगरपालिका–५, लेगुवा आसपास तथा धनकुटा नगरपालिकामा दरबारिया शैलीका घर निर्माण भएको जानकारहरू बताउँछन् । सिबुवा पूर्वप्रधानमन्त्री नगेन्द्र रिजाल जन्मिएको गाउँ हो । उनका पितापुर्खाले सो गाउँमा तत्कालीन समयमा दरबारिया शैलीका घर निर्माण गरेका थिए । 

त्यस्तै राणाकालीन समयमा नरपति आचार्यले तेलियामा तथा चन्द्रप्रसाद आचार्य, यज्ञप्रसाद आचार्यलगायतका आचार्यले सिबुवामा दरबारिया शैलीका घर निर्माण गरेका हिले माध्यमिक विद्यालयका प्रधानाध्यापक खगेन्द्र आचार्यले बताए । तर अहिले ती दरबारिया शैलीका घर मासिइसकेको उनको भनाइ छ । त्यस्तै लेगुवामा नागेश्वर गुठीका महन्तहरूले तत्कालीन समयमा त्यस्ता घर निर्माण गर्ने गरेको खोजकर्ता गोपाल भण्डारीले बताए । तर, पछिल्लो समय ती घरको समेत नामोनिसान छैन । 

पूर्वप्रधानमन्त्री सूर्यबहादुर थापाको ५२ ढोके घर भएको ठाउँमा ‘सूर्यबहादुर थापा मेमोरियल म्युजियम’ बनाउने तयारी गरिएको छ । पुरानो घर भग्नावशेष भएपछि सोही स्थानमा सङ्ग्रहालय बनाउन लागेको छोरा सुनीलबहादुर थापाले जानकारी दिए । चालु आर्थिक वर्षमा सहरी विकास कार्यालयमार्फत डिपिआर निर्माणको काम भइरहेको उनको भनाइ रहेकाे समाचार गोरखापत्र दैनिकमा धनकुटाबाट कविराज घिमिरेले लेखेका छन् ।