नेपाली साहित्यको इतिहासमा अस्वीकृत जमातदेखि पर्चा साहित्य अभियानसम्म के के भएको थियो ?

केशरी अमगाईं उपन्यासकार, कथाकार, कवि तथा अनुवादक हुन् । ५० को दशकदेखि नेपाली साहित्यमा समर्पित अमगाईंले २०५६ सालमा युद्धक्षेत्र उपन्यास प्रकाशित गरे । त्यसपछि सुकेको मुढा (२०६०), सपनाको दाहसंकार (२०६८) कथासंग्रहहरु पाठकमाझ आएका छन् । वि.सं. २०५७ सालमा अमेरिकी लेखक रेमन लोटाको कृति ‘समाजवादी अर्थशास्त्र’ अनुवाद गरेका अमगाईं, इतिहास सम्बन्धि गम्भीर अध्ययन गर्ने एक अध्यतासमेत हुन् । उनका कथा ंसंग्रह, बाल कथा सङ्ग्रह, चित्रकथा सङ्ग्रह प्रशासन उन्मुख छन् । नेपाली भाषा साहित्यको क्षेत्रमा भएका विभिन्न अभियान र घुम्तिमोडहरुलाई विभिन्न कालखण्ड र अध्यायमा वर्गिकृत गरी तयार गरिएको यो सामग्री भाषा साहित्यको क्षेत्रमा समर्पित सिर्जनकर्मीहरुलाई उपयोगी हुने ठानेर प्रकाशित गरेका छौंं । इतिहासका विभिन्न समयक्रमहरु उल्लेख गर्दै जानेक्रममा सामाग्री केही लामो हुन गएकाले आगामी अंकहरुमासमेत प्रकाशित गर्दै जानेछौं । (सम्पादक) अस्वीकृत जमात (वि.सं. २०२६) वि.सं. २०२६ सालमा देखा परेको यो समूहले २०२७मा आफ्नो साहित्यिक धारणा सहित ‘मन्त्र’ पत्रिकामा आफ्ना अवधारणाहरू सार्वजनिक गरेको थियो । कविताराम, शैलेन्द्र साकार, अन्जीर प्रधान, पुष्कर लोहनी, जगदीश घिमिरे, इन्द्रराज भण्डारी, भाउपन्थी, मनु ब्राजाकी लगायत संलग्न रहेको यो जमातमा समूह भएर पनि व्यक्तिगत स्वतन्त्र विचारहरूलाई मान्यता दिनु यसको विशेषता हो । परम्परागत सामाजिक मूल्यहरूको विरोध गर्दै परम्परा, आदर्शता, बेतनभोगी वा जागिरे लेखनको विरुद्धमा आपूmलाई अलग रुपमा चिनाउने उद्देश्यले यो जमातको गठन भएको थियो । तर कविताराम बाहेकका लेखकहरूले स्वतन्त्र रुपमा आफ्ना रचनाहरू प्रस्तुत गर्न थालेपछि अस्वीकृत मान्यतामा कविताराम एक्लो अभियन्ता बन्न पुगे जो आजसम्म पनि त्यही मान्यतामा सृजनारत छन् । अमलेख (वि.सं. २०२६) पुराना मान्यताहरूको पुनर्मूल्याङ्क गर्दै नयाँ मान्यताको खोजी र युगानुकुल चेतनाप्रति संवेदनशील भई त्यसका मूल्यहरूको अभिव्यक्त गर्ने उद्देश्य राखेर अमलेखको स्थापना भएको थियो । द्वारिका श्रेष्ठ, कृष्णभक्त श्रेष्ठ, भूपि शेरचन, मोहन कोइराला, मदन रेग्मी, ध्रुवचन्द्र गौतम, रत्न समशेर थापा, भुवन कोइराला लगयतका स्रष्टाहरू यसमा सम्लग्न थिए । निरङ्कुस पञ्चायती व्यावस्थाका विरुद्ध लेखकीय स्वतन्त्रको वकालत गर्ने आन्तरिक उद्देश्यका साथ अभियानको नामाकरण अमलेख अर्थात स्वतन्त्रता गरेको देखिन्छ । तत्कालीन परिस्थितिका कारण साहित्यको वैचारिक पक्षसँग सम्बन्धित यो आन्दोलन औपचारिक रुपमा घोषणा हुन सकेन । पछि ‘सिउँडी’ पत्रिका मार्फत यो समूहले आफ्ना अवधारणाहरू अघि सारेको थियो । देशव्यापी रुपमा साहित्यिक जागरण, साहित्यिक शोषणबाट मुक्तिको अवधारणा सहित अगाडि आएको यो समूहको अभियान लामो समयसम्म टिक्न नसके पनि थुप्रै नयाँ लेखकहरुलाई स्थापित गराउने काम ग¥यो । द्वारिका श्रेष्ठ, कृष्णभक्त श्रेष्ठ, मदन रेग्मी, विश्वम्भर चन्चल जस्ता साहित्यिक हस्तीहरू अमलेखबाट नै अगाडि आएका थिए । बुटपालिस (वि.सं. २०३१) बुटपालिस मूलतः सिर्जनात्मक अभियान भन्दा पनि तत्कालीन सरकारी साहित्यिक संस्था र प्रशासनलाई युवा लेखकहरूले दिएको चुनौति र मौन विद्रोह थियो । युवाहरूको लेखनलाई स्थापित प्रकाशन संस्था र स्थापित पत्रिकाहरूले स्थान नदिएपछि नयाँ लेखनको प्रकाशन गर्ने उद्देश्यले ‘योङ राइटर्स फ्रन्ट’ गठन गरी प्रकाशन गर्ने जमर्को गरिएको थियो । प्रकाशनको लागि पैसा जम्मा हुन नसकेपछि वैकल्पिक उपायका रुपमा युवा लेखकहरू राजधानीको विभिन्न ठाउँमा व्यानर सहित जुत्तामा पालिस लगाउने काम गर्न थाले । यसले नेपाली साहित्यको लेखनमा शैलीगत नविनता र वैचारिक बहस ल्याउन नसके पनि स्थापित प्रकाशन संस्था, सरकारी साहित्यिक संस्था र प्रशासनलाई चुनौति दिँदै असन्तुष्टि व्यक्त गर्ने र विद्रोह गर्ने काम ग¥यो । झण्डै दुई दर्जन सर्जकहरू सडकमा जुत्ता पालिस गर्न बसेको घटनाले तत्कालीन समयमा तरङ्ग पैदा गरेको थियो । यस अभियानमा शैलेन्द्र साकार, भाउपन्थी, कविताराम, मोहन घिमिरे, सन्तोष भट्टराई, काशीनाथ तमोट, आनन्द जङ्गली, तेज खरेल, विनोद रिमाल, हरि न्यौपाने, भवानी घिमिरे, प्रेम कैदी लगायत संंलग्न थिए । [caption id=\"attachment_50143\" align=\"alignleft\" width=\"150\"]              लेखक[/caption] संयुक्त उपन्यास लेखन अभियान (वि.सं. २०३२) नेपाली साहित्यमा पद्मराज मिश्र र टुकराज मिश्रले ‘रजबन्धकी (१९९६)’ मार्फत संयुक्त उपन्यास लेखन आरम्भ गरे पनि सचेतता पूर्वक अभियानकै रुपमा संयुक्त लेखनको आरम्भ २०३२ सालमा प्रकाशित ‘आकाश विभाजित छ’ उपन्यासबाट भएको हो । यसको लेखकहरुमा केदार अमात्य, ध्रुव सापकोटा, ध्रुवचन्द्र गौतम, दौलतविक्रम विष्ट, परशु प्रधान, पुष्कर लोहनी, प्रेमा शाह, मञ्जु तिवारी, शङ्कर कोइराला र शैलेन्द्र साकार रहेका छन् । यस अभियानलाई तेह्रजना लेकखहरुद्धारा लिखित ‘अवतार विघटन (२०४५), बेञ्जु शर्मा, ध्रुव सापकोटा र ध्रुवचन्द्र गौतमद्धारा लेखिएको ‘देहमुक्त (२०४४), ध्रुव सापकोटा र ध्रुवचन्द्र गौतमद्धारा लेखिएको ‘ज्यागा (२०५०)’ जस्ता उपन्यासले निरन्तरता दिएको देखिन्छ । हवाई पत्रिका साहित्यिक अभियान (वि.सं. २०३४) साहित्यिक पत्रिकाको प्रकाशनको न्युनता र वितरणको समस्यालाई चिर्न अनि लघु रचनाहरु हवाई पत्रमा छापेर देशको कुना कुनासम्म पु¥याउने उद्देश्यले हवाई पत्रिका साहित्यिक अभियान शुरु भएको थियो । कम लागत र वितरणमा सहजताको कारण २०३४ देखि २०५४को बिचामा हवाई पत्रिका निकै लोकप्रीय भएको देखिन्छ । २०३४मा चौतारो हवाई पत्रिका निस्किएपछि दुई दशकमा देशभर थुप्रै हवाई पत्रिकाहरु निस्किएको देखिन्छ । दुई दशकको हवाई पत्रिकाको गतिविधिलाई अध्ययन गर्ने उद्देश्यले कृष्ण शाह यात्रीको संयोजकत्वमा २०५४ मा ‘हवाई साहित्य समूह नेपाल’ गठन भएको देखिन्छ । यस अभियानले लघु विधाका साहित्य सिर्जनामा महत्वपूर्ण योगदान पु¥याएको थियो लीलालेखन (वि.सं. २०३४) आयामेली आन्दोलनको पृष्टभूमिमा ईन्द्रबहादुर राईद्धारा दार्जलिङमा शुरु गरेको बौद्धिक बहस र फरक सिर्जना अभियान नै लीलालेखन हो । ईन्द्रबहादुर राईले ‘कठपुतलीको मन’ मा ‘लीलालेखनगत आधार’ मा लीलालेखनको बिस सूत्रीय घोषणपत्र छपाएपछि नेपाली साहित्यमा बौद्धिक छलफल, बहस र ब्याख्या सुरु भएको हो । वस्तुलाई हरेक व्यक्तिले आफ्नो अनुकुल अथ्र्याउने हुनाले सारा सत्यहरु भ्रममात्र हुन् भन्ने मान्यता राख्ने लीलालेखनमा विभिन्न पाश्चात्य सिद्धान्तको प्रभाव भेटिन्छ । मूलतः अग्रेजी साहित्यको विनिर्माण वादसँग लीलालेखनको नजिकको सम्बन्ध देखिन्छ । ईन्द्रबहादुर राईले आफ्नो लीलालेखनको प्रस्ताव सँगै कठपुतलीको मनमा गुरुप्रसाद मैनालीको कथा परालको आगोलाई विनिर्माण शैलीमा पुनर्लेखन गर्ने काम गरेका छन् । सिद्धान्त, सिर्जना र समालोचनामा विभाजित लीलालेखन नेपाली साहित्यमा पाठकसँग पाठकीय साइनो गाँस्न भन्दा पनि प्रयोगका लागि मात्र प्रयोगमा ल्याइएको रुपवादी आन्दोलन देखिन्छ । २०३४ सालमा ईन्द्रबहादुर राईद्धारा सुरु गरिएको यो अभियानमा २० वर्षपछि २०५२ सालपछि कृष्ण धराबासी र रत्नमणि नेपाल सहभागी हुन आइपुगेका छन् । टिकटमा मुक्तक अभियान (वि.सं. २०३५) कविताको पनि मुल्य हुन्छ भन्ने मान्यताका साथ टिकटमा कविता सुन्ने अभियान नै टिकटमा मुक्तक अभियान हो । यो अभियान २०३५ सालमा पोखरेली युवा साँस्कृतिक परिवारले पोखरामा सुरु गरेका हुन् । खास गरि चोटिलो मुक्तकलाई सशुल्क सुनाएर पोखरेली युवा साँस्कृतिक परिवारले कविताको सम्प्रेषणत्मक प्रभावलाई माथि पु¥याएका छन् । यो अभियानलाई निरन्तरता दिन उनीहरुले हरेक वर्ष टिकटमा मुक्तक कार्यक्रम आयोजना गर्दै आएका छन् । यस अभियानले पोखरामा मुक्तक लेखन र प्रकाशनमा निकै उत्प्रेरण दिएको थियो । अहिले देशको विभिन्न भागमा सुरु भएको टिकटमा कविता सुन्ने र सुनाउने परम्परालाई टिकटमा मुक्तक अभियान कै विकसित रुप मान्न सकिन्छ । सडक कविता क्रान्ति (वि.सं. २०३६) सडक कविता क्रान्ति वि.सं. २०३६ सालको राजनैतिक आन्दोलनले दिएको सीमित अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको पृष्ठभूमिमा जन्मिएको हो । यो अभियान एकातिर २०१७ सालदेखि अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता खोजिरहेको छटपटिको उपज थियो भने अर्कोतिर कविता दुरुह, जनजीविकाको सरोकारबाट टाढा बन्दै गएको र क्लिष्ट बन्दै गएको अवस्था विरुद्ध सरल, सरस, सहज र संप्रेष्य बनाउँदै कविता र पाठक बिचको दूरीलाई घटाउने अभियान पनि थियो । २०३६ साल जेठ २७ गते काठमाडौंंको पिपलबोटबाट भवानी घिमिरे, मोहन कोइराला, हरिभक्त कटुवाल लगायतले सुरु गरेको यो अभियान देशका विभिन्न भागमा फैलिएको थियो । देशव्यापी रुपमा फैलँदा यस अभियानमा २५० भन्दा बढी सर्जकहरु सहभागी बन्न पुगेका थिए । समालोचक सुकुम शर्माका अनुसार साहित्य जनसमूहको सरोकारको विषय, राष्ट्र उत्थानमा दायित्वबोध, कविताप्रतिको सकारात्मक प्रभाव, भाषिक सरलता र सामूहिक आवाज सडक कविता आन्दोलनको मूल देन हो । वास्तवमा प्रयोगको नाममा क्लिष्ट बन्दै गएको सन्दर्भमा यस अभियानले कवितालाई जनजीवनसँग जोड्न, कविता सरल र बोधगम्य अनि कलात्मक बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो । कोलाज आन्दोलन (वि.सं. २०३७) यो आन्दोलन शैलीगत परिवर्तनका लागि भन्दा पनि आसाममा नेपाली जातिको जातीय अस्तित्व संरक्षणका लागि चलाइएको साहित्यिक अभियान थियो । वि.सं. २०३७ सालमा भारतको आसाममा बस्दै आएका नेपालीहरुलाई त्यहाँका आदिबासी भनिनेहरुले ‘विदेशी लखेट’ आन्दोलन चलाएपछि नेपाली भाषाका सर्जकहरुले कविता मार्फत त्यसको विरोध गर्दै ‘कोलाज आन्दोलन’ चलाएका थिए । अविनाश श्रेष्ठ, देवेन सापकोटा, मित्र उपमन्यु, विजय पद्मनील, अनुराग प्रधान, दिलिप ंिसंह लगायतले चलाएको यस अभियानले नेपाली जातिमाथि भएको अन्यायको विरोधमा गाउँ गाउँमा पुगेर सन्देश फैलाउने काम गरेको थियो । भोक कविता आन्दोलन (वि.सं. २०३९) भवानी प्रसाद घिमिरे र प्रकाश बुढाथोकीको सक्रियतामा झपाबाट सुरु भएको यो अभियान भारतको आसाम, सिक्किम र नेपालका केही ठाउँहरुमा विस्तार भएको थियो । भोकमरी, गरिबी, महङ्गी, नैतिक मूल्यको ह्रास, पछौटेपन जस्ता कुराहरुलाई प्रतिकात्मक रुपमा चित्रण गर्दै यही समस्यामाथि कविता लेख्ने र वाचन गर्दै हिड्ने कार्य गरेको थियो यस अभियानले । शारीरिक भोकका साथै मानसिक भोकसँग संबद्ध कुराहरु पनि चित्रण गर्र्दै मानवीय मूल्य मान्यताको संरक्षण, अहिंसा, समानता र शोषण रहित समाजको पक्षमा प्रतिवद्धता प्रस्तुत गर्नु यो अभियानको उद्देश्य रहेको थियो । यो आन्दोलनमा कृष्ण धराबासी, अमृतलाल श्रेष्ठ, राजेन्द्र परदेशी, इन्द्रकुमार श्रेष्ठ सरित, दुर्गा दाहाल, केशव आचार्य, यज्ञराज प्रसाई लगायत सहभागी थिए । यस आन्दोलनले थुप्रै युवा लेखकहरुलाई चिनाउन ठुलो सहयोग पु¥याएको थियो । तरलवाद (वि.सं. २०४०) तरलवाद फणिन्द्र नेपाल, विनय रावल र तीर्थ श्रेष्ठद्धारा घोषणा गरिएको घोषित साहित्यिक अभियान हो । २०४० साल बैशाख १ गते नौ बुँदे घेषणापत्र सहित सुरु भएको यो साहित्यिक अभियान २०४६ सालमा तीर्थ श्रेष्ठ अलग भएपछि थप दुई मान्यता सहित फणिन्द्र नेपाल र विनय रावलले तरलतावादको नामबाट सञ्चालन गरेको देखिन्छ । साहित्यको गतिशीतलालाई स्वीकार गर्दै कला र जीवनको सम्बन्ध, साहित्य तरल जस्तै द्रवणशील र पारदर्शी हुनुपर्ने धारणा, नविनताको आग्रह, शाश्वत सत्यको उद्घाटन, स्वतन्त्रता र राजनैतिक निरपेक्षतामा विश्वास, मानवताको स्थापना जस्ता कुराहरू अगाडि सारेको तरलतावादी अवधारणाले साहित्य पारदर्शी हुनुपर्ने कुरामा जोड दिन्छ । तर स्पष्ट सैद्धान्तिक दिशाबोध र अन्यबाट भिन्न सृजन सामथ्र्यको कमीको कारण तरलवाद दिग्भ्रमित बनेको देखिन्छ । पर्चा साहित्य अभियान (वि.सं. २०४२) साहित्यको सामाजिकीकरण र सर्वसुलव पहुँचमा हुनु पर्ने मान्यताका साथ पर्चा साहित्य अभियान सुरु भएको हो । यस अभियानमा साहित्यका विभिन्न लघु विधालाई पर्चाको रुपमा छापेर पाठकको हात हातमा पु¥याउने काम गरिन्थ्यो । यो अभियानको सुरुवात धरानको ‘अर्को जमात’ समुहले ‘मार्गण’ नामक पर्चा छाप्न सुरु गरेपछि भएको हो । त्यस्तै झापाबाट आविष्कार र २०४३मा विप्लव ढकालको सम्पादनमा निस्किएको ‘अर्को जँघार’ यो अभियानमा सामेल हुन आइपुगेका थिए । एक रुपैयाँ मूल्य राखिएको ‘अर्को जँघार’ पाँच अङ्कसम्म निस्किएको जानकारी पाइन्छ । क्रमशः...