Khabar Dabali Logo
  February 24, Mon

चीनको विकासबाट नेपालले के सिक्न सक्छ ?

चीन संसारको दोस्रो अर्थतन्त्र भएको मुलुक हो । यहि हिसावले केहि समय अर्थात् दश वर्षभित्र चीन पहिलो अर्थतन्त्र भएको मुलुक बन्ने प्रोजेक्सन गरिदै छ । चीनलाई तथ्य र तत्थ्याङकको आधारमा हेर्दा दोस्रो अर्थतन्त्रकोरुपमा विश्लेषण गरियो यसलाई म अलिकति संशोधन गर्न चाहन्छु । मकाओ, हङकङ र ताइवानको अर्थतन्त्रलाई जोड्ने हो भने चाइना र अमेरिकाबीच खासै त्यति भिन्नता छैन । सामान्यरुपले हेर्दा चाइना र अमेरिकाबीच जम्मा ६/७ ट्रिलियन डलरको मात्र फरक छ । चीनले अहिलेकै विकास गति ६.७ प्रतिशतले प्रति वर्ष आर्थिक बृदिदर हाँसिल गर्न सक्यो भने प्रति वर्ष ५ सय बीस डलर प्रतिव्यक्ति आयले अर्थतन्त्र विकास हुन जान्छ ।

चिनियाहरु असाध्यै व्यवहारिक छन् । उनीहरु सामाजिक सहिष्णुताको कुरा गर्छन् । उनिहरुको समाजभित्र विभिन्न शक्तिपिठ छन् । ती विभिन्न शक्तिपिठलाई कसरी सन्तुलन गर्ने भन्ने कुरा सोच्छन् । चिनियाहरुले कन्फ्यूसियस, ब्लाओजीहरुको विचारलाई समाजमा सन्तुलन कायम गरेका छन् ।

सिजिङपिङको विचारलाई यतिमात्र भएर पुग्दैन । यसका सिमाबद्ध गर्ने केहि रेखाहरु छन् । ती रेखा भनेका सिजिङपिङ विचार, चिनियाँ विशेषतामा आधारित समाजवाद हो । सिजिङपिङ विचार समाजवादसँग सम्बन्धित छ । समाजवाद चिनिया प्रकृति वा अवस्थासँग गाँसिएको छ । चिनियाहरु माओत्सेतुङ विचारसम्म आउँदा हामी माओवाद विचारधारा भनेर बुझ्छौं । माओवाद माक्र्सवाद, लेनिनबादभन्दा भिन्न एउटा विषय होइन ।

यो भिन्न अध्यायमा निस्केको छ । त्यस अध्ययनको खास अवस्थामा समाज र क्रान्तिलाई अगाडि बढाउने चिनिया मोडेलमा बनाइएको एउटा डिजाइन माओत्सेतुङ विचार थियो । जसलाई हामी नयाँ जनवादी क्रान्ति भन्छौं । सामन्ती समाजबाट समाजवादतर्फ जान विवेवसंगत चिनियाहरुले परिभाषित गर्दा माओत्सेतुङको नामबाट परिभाषित गरेका थिए, र त्यसलाई अगाडि बढाइयो । त्यो एउटा कालखण्ड थियो ।

अहिलेको चीन दोस्रो अर्थतन्त्र भएको समाजवादतर्फ गइराखेको छ । उनीहरु यसलाई प्रारम्भिक समाजवादबाट परिभाषित गरिराखेका छन् । उनीहरु अहिले १० हजार प्रतिव्यक्ति आयभन्दा माथि गईरहेका छन् । चिनियाहरु सन् २०४९ सम्ममा उच्च समाजवाद, मौद्रिक आर्थिक आम्दानी, नागरिकको आयसहित गुणात्मक विकसित राष्ट्रमा पुग्दैछन् । उनिहरु सन् २०२१ सम्ममा आधुनिकताले समृद्ध समाजभन्दा माथि पुग्ने आंकलन गरिएको छ ।

चीनमा अहिले जम्माजम्मी एक करोड जनसंख्या मात्र गरिबीको रेखामा रहेका छन । अहिले ग्लोबर प्रोभटि इन्डेक्स हेर्ने हो भने गरिबी घटाउन सबैभन्दा छिटो प्रगति गरेको मुलुक भनेको चीन हो । यस्तो अवस्थामा सिजिङपिङ विचारधाराको दृष्टिकोणमा विषयमा निकै चर्चा भएको छ । सिजिङपिङ थट ग्लोबल कन्टेक्स र चिनिया कन्टेक्स यो दुवै सन्तुलन कायम राखि विकास भएको हो । संसारमा अहिले ओल्ड अडरको रिसेटिङको अवस्थामा छ । यो दोस्रो विश्वयुद्ध पछाडि विकसित भएको दुई ध्रुवीय अवस्था हो । सोभियतले नेतृत्व गरेको एउटा पोल र अमेरिकाले गरेको अर्को पोल । त्यो बाइपोलार युग सन् १९९० सम्म रह्यो । सोभियतसंघको विघटन अर्थात् समाजवादको अवसान पछाडि छोटो अवधिमा दुनियाँ बदलियो ।

संयुक्तराष्ट्रसँग स्वीकृती नै नलिइकन इराक, अफगानस्थान, लिभिया, इजराइलमा हमला गर्न अमेरिका गएको होइन । उ एक छत्र सुपर पावर, सुप्रिम पावर, सुप्रा पावररुपमा छोटो अवधि सन् १९९० देखि ००८ सम्म रह्यो । ००८ पछि विश्व पूँजीवादी व्यवस्था आर्थिक संकटमा पर्न थाल्यो । यस युद्धपछि जुन आर्थिक व्ययभार यति खार्चिलो भयोकि अव पश्चिमा दुनियाँ अन्तरमुखि बन्नुपह्यो । अहिले व्यापार युद्धको नाममा चीनसंग झगडा भइराखेको छ । युरोपसंग झगडा भइराखेको छ । अहिले आल्ड अर्डर रिसेटिङको अवस्थामा गइराखेको छ । अव यो मल्टिपोलार दिशातर्फ जादैछ । आधुनिकरण यहि हो । अब हिजोको जस्तो अवस्था छैन । यसको अर्थ फेरी चिन, रुस एकतिर र अमेरिका अर्को तर्फ बाइपोलारदिशातर्फ जान सक्दैन ।

चीनबाट के सिक्ने के विकास गर्ने ?

चीनले अहिले जुन उत्पाद विकास गरेको छ । यसले अवलम्बन गरेको आर्थिक, साँस्कृतिक, सामाजिक र राजनीतिक विकासलाई हामीले विर्सनु हुँदैन । यदि त्यस्तो किसिमको आर्थिक व्यवस्था, त्यस्तो किसिमको सामाजिक विकास हुदैनथ्यो भने चीनले त्यस्तो फाइदा लिन सक्दैनथ्यो । सन् १९५० को शुरुवातमा त्यतिवेला भारत सन् ०४७ मा भर्खर स्वतन्त्र भएको थियो । चीनमा सन् ०४९ भर्खर क्रान्ति सम्पन्न भएको थियो ।

त्यतिखेर ती मुलुको तुलना गर्दा चिनिया अर्थतन्त्र आदाको फरक थियो । सन् १९८० मा पुग्दा बराबरको अवस्थामा पुग्यो । अब केहि समयमा अमेरिकालाई उछिन्दै छ । म तपाईलाई स्मरण गराउन चाहन्छु, सन् १९१८ मा तम्सादिनको पहिलो पटक अमेरिका भ्रमणमा चीनीया नेतृत्वसंग फरेन करेन्सी नभएर अमेरिकी डलर पाएन । कोहि एउटा व्यपारीसंग मागेर डलर लिएर गए । आज त्यो चीनसंग अथाहा पैसा छ । आज त्यो चीनीया अर्थतन्त्रमा अमेरिका, युरोपले आँखा लगाइरहेको छ ।

हाम्रो आकांक्षा पुरा गर्न हामीसंग पर्याप्त रिसोर्स छैन । हामीसंग भएको रिसोर्स प्रयोग गर्दा यो भन्दा १० गुना बढि सुधार गर्न सक्छौं । तर प्रयाप्त छैन । त्यसकारण चीनसंग हामीले मुख ताक्नुपर्ने अवस्था छ । चीनको यो विकास रातारात भएको होइन । यसको प्रगतिको लागि चिनिया संस्कृति र समाजसंग गासिएको छ । तपाईलाई म सामाजिक संजालमा आएको एक प्रसङगलाई स्मरण गर्न चाहनन्छु । चिनियाहरु कतिको व्यवहारिक छ भनेर यसले स्पष्ट पार्दछ । अमेरिकामा एक ताका नग्न महिलाहरुले प्रदर्शन गरे ।

प्रदर्शन सकेपछि सबै आआफ्नो थातथलो तर्फ गए । त्यसैबेला एकजना नग्न महिला ट्याक्सिभित्र चडिन । अनि ट्याक्सि ड्राइभर वाल्ल परेर हेरेछ । त्यो नग्न महिलाले तैले म जस्तो नग्न महिला देखेको छैनस् भनिछिन् । ड्राइभर चाहि चिनिया रहेछ । जवाफमा त्यसले मैले तिमिलाई हेरेको होइन मैले तिम्रो गोजि चाही कहाँ छ भनेर हेरेको भनेछ । किनकि तिमिले पैसा कहा राखेका छौं भनेर हेर्न परेन । यो नै चिनियाहरुको अभ्यास हो । किनकि भावनाले काम गदैन । तिम्रो रुप त पछि हेरौंला पहिला त पैसा चाहियो नि ।

यस्तै एउटा कविले लेखेको प्राचिन कविता छ । बीस बाइस वर्षको उमेरमा राजाका सेना आएर सेनामा भर्ति हुन भन्छन् । सेनामा भर्ति भएर जादा लडाइमा जानु पर्ने । लडाइबाट फर्किने चान्सेस छैन । त्यस्तो अवस्थाम गोलिको मुखमा किन पर्ने ? बाच्न त सित्तैमा पाइदैन । त्यसको लागि पैसा चाहिन्छ । अब त्यसको निमित्त के गर्ने ? उसले भुईंबाट एउटा ढुंगा टिपेर एउटा हात भाँच्छ । त्यसपछि अर्को हात पनि भाँच्छ । भोलिपल्ट राजाका सेना आउँछ । आउँदा हात भाँचिएको देख्छ । यस्तो मान्छेलाई सेनामा लाने कुरा भएन यसले बन्धुकनै समाउँदैन । सेनाले त्यतिकै छोडेर गएछ । ८३ बर्षको मान्छेले मेरा एक सहयोगिलाई सुनाएको काथाबाट थाहा हुन्छ की चिनियाहरु कति जीवनमुखि छन् ? यसबाट हामीले बुझ्नुपर्छ चीनीया चरित्रको पछाडि के छ ? त्यसमा हामीले पत्ता लागउनु पर्छ ।

चिनिहरुको ठुलो सम्पत्ति भनेको सामुहिक पर्यत्न हो । हामी के भन्छौं ? अहम ब्रह्मा श्री उनीहरु संगम शरणम् गच्छामी भन्छन् । त्यहि फरक छ । हामी गितामा श्रीकृष्णले भनेका भनाइलाई सार लिन्छौं । जब पृथ्वीमा पाप बढ्दै जान्छ, त्यस पछि म आउने छु । सारा अर्धमबाट मुक्त गरी धर्मको स्थापना गर्छु । पश्चिामाहरुमा त्यो भन्छ नि ? इस्पाइडर म्यान भन्छ क्यारे । त्यो कति अलौकि छ । चिनियाहरु कुम्फुमा विश्वास गर्छन । हेर्दा कति सरल छ । कति सिम्पल छ । यसले के जानेको छ ? जस्तो लाग्छ । त्यसमा अथाह पावर छ । हामी चाइनिजलाई यसले के जानका छन् भन्छौं । आफुलाई सर्वज्ञान सम्पन्न ठान्छन् । उनीहरु सामुहिकतामा विश्वास गर्दछ । तपाईको त्यो आफु के–के न हुँ भन्ने दम्भ छनि त्यसले केहि गर्दैन । हेर्दाखेरी लाटो बुजु्रक जस्तो लाग्छ ।

चिनियाहरु यस्ता केहि सर्टेन गुणहरु छन् । यहि कारणले चीनीया आजको दुनियामा शक्तिशाली भन्दै गइरहेको छ। चीनीयाहरुले आज जुन दिलस्पी परिवर्तन गरेको छ । यसले ३० बर्षसम्म निरन्तर डबल डिजिटमा फड्को मारिरहेको छ । इतिहासमा दुनियाँको मुलुकमा कहि भएको छ ।

चीनमा पहिले जुन नीति थियो । तिमीसंग जे जति पैसा छ । लगानी गर उत्पादन बाहिरी मुलुकलाई बेच । त्यो गर्दा गर्दा उनीहरुले तीन त्रिलियन डलर जम्बा गरे । यसले पूँजीवादी बजारमा संकुचित हुन थाल्यो । फाइनान्सिल क्राइसेस आयो । यसबाट चीनीयाले पाठ सिक्दै पहिला आन्तरिक बजारलाई उपयोग गर्ने । हिजोको विधि पनि मोर इनोभेटिप इकनोमीतिर जाने । अब बाहिरतिर मात्र सप्लाई गर्ने होइन, आन्तरिक बजारमा खपत गर्ने र जनताको जीवनस्तर उठाउने ।

यस अर्थमा चिनियाहरु सिजिङपिङ थटमा लागि परेका छन् । पिपुल डेम्लभमेन्ट थट भन्छन नि ? पहिला जनताको क्रयशक्ति वृद्धि गर्ने । गरिबी घटाउने भन्ने छ । चीनमा अहिले एक करोड जनता गरिबीको रेखामुनि छ । त्यसलाई यसैबर्षभित्र खतम गर्नेमा लागेका छन् । चिनियाले ८० को दशकमा जुन किसिमको जिडिपी थियो । सन् २०२० सम्मको जिडिपि लक्ष्य पुरा गरिसकेको छ । चीनीयाहरुको लक्ष्य मनगणन्ते छैन । उनीहरु जुन लक्ष्य राख्छन् त्यसलाई पुरा गर्न मिहिनेत गर्छन ।

हाम्रोमा कुनै पनि योजनामाथि विश्लेषण हुँदैन । एकैपटक योजना पेस गर्ने र कार्यान्वयन गर्ने चरणमा जान्छ । त्यसमा स्रोतले धान्छ कि धान्दैन ? निर्धारित समयमा सकिन्छ सकिदैन ? हाम्रो क्षमताले धान्छ कि धान्दैन ? कुनै लेखाजोखा हुँदेन । यो हाम्रो दुर्भाग्य हो । हामी संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा छौं । तुलनात्मक विचारहरुको अभाव नै समस्या जस्तो लाग्छ ।

बि आर आइ के हो ?

हिजोको वल्ड अडर जुन थियो । त्यसलाई कोलोनियल इराको अवस्था भनिन्छ । यसलाई अर्थशास्त्रमा जिरो संकेत अवस्था भनिन्छ । हाम्रो भाषामा भन्ने हो भने चाकाचुली जस्तो नाफा जति एउटालाई जान्छ । घाटाजति आरुलाई । अल्पविकसित मलुलकलाई घाटा अनि नाफा जति विकसित मुलुकम जम्मा हुने । पेरिफेरीका मुलुकहरु सबै घाटा खाने लाभ जति सबै पूँजीबाट सेन्टर जम्मा हुने । अहिले चीनीयाहरु के भन्दै छन् भने त्यो मोडेलले स्थायीत्व दिदैन। । अवको बिश्वको आर्थिक व्यवस्था वीन वीन फिलोसफिभित्र हुनुपर्छ । यो नै बि आर आइ हो ।

चाइनाले वि आर आइ कन्टेन्टलाई तीन सेक्टरमा अगाडि सारेको । पहिलो यसमा म विस्त्रितमा जना चाहन्न । एक्टेसिप कन्सर्नटेसन बिज्ञसंग होइन । यसको अर्थ चीनले तयार गर्यो । चिनले इनिशिएटिप लिएको कारण चीनले डिटेक्ट गर्ने । प्रोगाम आइडेन्टिफाई गर्दा सम्बन्धित पक्षसंग एक्टेसिप कन्सर्नटेसन गर्ने ।

दोस्रो यो प्रीलथ होइन शेयरिङ अनलथ हो । तेस्रो शेयरीङ बेनिफिटमा जाने । बिश्वले अब यी तीन पक्षलाई आत्मसाथ गर्नु पर्छ जस्तो लाग्छ ।

भर्खरै चीनीया विदेशमन्त्रीले नेपाल भ्रमणको बेला भनेका छन् । तिमिहरुले प्राथमिकरुपले छानेको योजनामा चीन सहायोग गर्न तयार छ । यसको अर्थ केहो भने तपाँइको खुट्टाको साइज कत्रो छ ? भन्नोस हामी जुत्ता पठाइदिन्छौ ।

तर, हामीलाई यो वीचमा के भनिदेै छ भने चीनबाट सामान आउन अप्ठ्यारो छ । टाढा छ । बढि कस्ट लाग्छ । पैसा पनि तिर्नु पर्छ । बरु हामीसंग जुत्ता छ । खुट्टाचाहि काट्नु पर्छ है । भन्ने किसिमले परामर्श दिन आइसकेका छन् । पैसा नतिरीकन तेरो घरसम्म सामान ल्याइदिन्छौं । चाइना किन जान पर्यो भनेर परामर्श दिन थालेका छन् । तर यसमा के बुझ्नु पर्छ भने यो विषय भनेको अलक अलक पक्ष हो । अलक अलक पाक्षबाट आफ्नो पोजिसन लिन हामी सक्षम छौ.। अब हामी त्यति हुस्सु छैनौं । हामी नाकाबन्दी जस्तो अप्ठ्यारा परिस्थितिमा पनि पछि नहटेको मानिस हौं ।

(जनवादी गणतन्त्र चीनका लागि पूर्व राजदुत टंक कार्कीले राजधानीको एक अन्तर्किया कार्यक्रमा व्यक्त विचारको सम्पादित अंश)

अशोज ५ गते, २०७६ - १७:५७ मा प्रकाशित

यो नेपाली भाषाको अनलाइन समाचार संस्था हो । हामी तपाईहरुमा देशविदेशका समाचार र विचार पस्कने गर्छौ । तपाईको आलोचनात्मक सुझाव हाम्रा लागी सधै ग्रह्य छ । हामीलाई पछ्याउनुभएकोमा धन्यवाद । हामीबाट थप पढ्न तल क्लिक गर्नुहोस् ।

वामदेव गाैतमलाई प्रधानमन्त्री बनाउने खेल : नेकपाभित्र आयाे संविधान संशोधनको प्रस्ताव

वामदेव गाैतमलाई प्रधानमन्त्री बनाउने खेल : नेकपाभित्र आयाे संविधान संशोधनको प्रस्ताव

काठमाडौं । नेकपा सचिवालय बैठकले संविधान संशोधन गर्न कार्यदल बनाएसँगै नेकपाभित्रको नयाँ खेल बाहिर...   
सुरेन्द्र महर्जन ‘अमर’ को आउन माया बसी देऊ गीत सार्वजनिक (भिडियाेसहित)

सुरेन्द्र महर्जन ‘अमर’ को आउन माया बसी देऊ गीत सार्वजनिक (भिडियाेसहित)

काठमाडाैं । गीतकार एंव साहित्यकार सुरेन्द्र महर्जन ‘अमर’काे गीत ‘आउन माया बसी देऊ’ सार्वजनिक भएकाे...   
के छ नेकपाको आचारसंहितामा ? के प्रम ओलीले करोड खर्च गरेर जन्मदिन मनाउन पाउँछन् ?

के छ नेकपाको आचारसंहितामा ? के प्रम ओलीले करोड खर्च गरेर जन्मदिन मनाउन पाउँछन् ?

काठमाडौं । प्रधानमन्त्रीसमेत रहेका नेकपा पार्टी अध्यक्ष केपि शर्मा ओलीले मनाएको जन्मदिन अहिले निकैं...   
नेपालको नक्शा राखिएको ‘ओली केक’ विवादमा, सामाजिक सञ्जालभर गालीको वर्षा

नेपालको नक्शा राखिएको ‘ओली केक’ विवादमा, सामाजिक सञ्जालभर गालीको वर्षा

काठमाडौं । प्रधानमन्त्री केपि शर्मा ओलीले आफ्नो ६९ औं जन्मदिनको दिन काटेकाे केक विवादमा परेकाे छ ।...   

संविधान संशोधनका लागि माधवकुमार नेपालकाे नेतृत्वमा नेकपाले बनायो कार्यदल

काठमाडौं । नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा)ले संविधान संशोधनबारे गृहकार्य गर्न कार्यदल बनाएको छ । वरिष्ठ...   
सरकारको दुई वर्षे समिक्षा : राम्रो कामको प्रचार भएन, गलत कामलाई उचालियो

सरकारको दुई वर्षे समिक्षा : राम्रो कामको प्रचार भएन, गलत कामलाई उचालियो

सकारात्मक पक्ष सरकारको दुईवर्षे कार्यकाललाई आर्थिक दृष्टिकोणबाट मुल्याङकन गर्दा समग्रमा आर्थिक...   

निर्भया हत्या मुद्दा : अपराधी विनयको उपचारको अनुरोध अदालतद्वारा खारेज

काठमाडौं । दिल्लीको एक अदालतले निर्भया सामूहिक बलात्कार तथा हत्याका एक अपराधी विनय कुमार शर्माको...   

टर्की र ग्रीस पठाइदिन्छु भन्दै ठगी गर्ने पोखरेल पक्राउ

काठमाडौं । टर्की र ग्रीस पठाइदिन्छु भन्दै ठगी गर्ने कमलप्रसाद पोखरेललाई प्रहरीले पक्राउ गरेको छन्...   
प्रहरी कर्मचारीहरुले नागरिकले खोजेजस्तो उत्कृष्ट सेवा प्रवाह गर्नुपर्छ  – प्रहरी महानिरीक्षक ज्ञवाली

प्रहरी कर्मचारीहरुले नागरिकले खोजेजस्तो उत्कृष्ट सेवा प्रवाह गर्नुपर्छ – प्रहरी महानिरीक्षक ज्ञवाली

बारा । प्रहरी महानिरीक्षक ठाकुर प्रसाद ज्ञवालीले राज्य र प्रहरी संगठनले सोचेजस्तो एवं आमनागरिकले...   

कोरोना महामारी : चीनमा मात्रै २,४४२ को मृत्यु, ८० हजार हाराहारीमा संक्रमण

काठमाडौं । कोरोना भाइरसको महामारी बढ्दै गईरहेको छ । यस घातक महामारीको कारण शनिबार मात्रै चीनमा ९७...   
अरु धेरै

प्रतिकृया लेख्नुहोस्:

अन्य समाचारहरु:
Top